МОНГОЛ УЛСЫН ТАГНУУЛЫН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР
GENERAL INTELLIGENCE AGENCY OF MONGOLIA
EN
MN
Ном, уран зохиол
А.Алтанхуяг Туршуулч

 Эртний монголын тагнуулын тухай. Энэ сэдвээр доктор /PhD/ А.Алтанхуягийн бичсэн “Туршуулч” хэмээх ном бий. Номын агуулга 2 үндсэн хэсгээс бүрдсэн. 1-рт, “Тандахуйн урлагийн балчир нас” гэсэн хэсэгт эртний Энэтхэг, Хятад, Египет, Ром, Хүннүгийн тагнуулын урлагийн тухай МЭӨ 3000-2000 жилээс МЭ 2-3-р зууныг хамруулжээ. 2-рт, “Эртний монголчуудын тагнуулын тогтолцоо”, “Эртний монголчуудын тагнуулын арга мэх”, “Тагнуулын ажиллагааны нууцлал, сургалт” гэсэн хэсэгт Их Монгол улсын тагнуулын урлагийн тухай 12-16 дугаар зууныг хамруулжээ.

А.Алтанхуяг 

Туршуулч 

    Энэтхэгийн нийгэм улс төрийн нэрт зүтгэлтэн Ж.Неру 1931 онд охиндоо бичсэн захидалдаа: “Түүх гэдэг бол хоорондоо үялдаа холбоотой бүхэл зүйл бөгөөд дэлхийн өөр бусад хэсэгт болж байсан зүйлийг мэдэхгүйгээр, зөвхөн нэг орны байдлаар түүхийг ойлгож болохгүй юм. Ард түмэн бие биеэсээ ялгаатай байдаг нь эргэлзээгүй боловч бас олон зүйлээр хоорондоо ижил төсөөтэй байдгийг санах нь чүхал”хэмээн өгүүлсэн билээ. Үнэхээр ч үлс орон, ард түмний түүхэнд ижил төсөөтэй олон арван зүйл байдаг. Тэдгээрийн нэг нь үндэсний аюулгүй байдлаа хамгаалах, төрийн бодлого, зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд аливаа үлс орон тагнуулын ажиллагааг ашигладаг явдал юм. Тэрхүү тагнуулын ажиллагааны чадавхид гадаад, дотоод нөхцөл байдал, тухайн улсын хөгжлийн түвшин, иргэншлийн өвөрмөц онцлог зэрэг хүчин зүйл нөлөөлдөг ч тагнан турших ажиллагаандаа ашиглах хүч, арга хэрэгсэл зам сүваг улс орон бүрд адилавтар байдаг. 

    Хүн төрөлхтний түүхийг сөхөн үзэхэд өөрсдийгөө хамгаалах ухамсарт сэтгэхүй буй болсон тэр цагаас тагнуулын түүх эхлэж, төр буй болсноор түүнд үйлчлэх болжээ. Тиймээс сэтгэгч Иосиф Мелман: *Тагнуул бол улс төрийн бодлогын үр хөврөл бөгөөд маш муу үлс төрийн бодлого, үйл ажиллагааг ямар ч сайн тагнуул аварч чадахгүй*2 хэмээн тагнуулын ажиллагаа нь төр, түүний бодлоготой холбоотой болохыг илэрхийлжээ. Иймд тагнуулын арга, барил хэрхэн бүрэлдэн буй болсныг судлан тогтоохын тулд эртний соёл иргэншлийн түүхийн хуудсыг сөхөх шаардлага гарч байна. 

    МЭӨ 4-3 дахь мянганд Нил, Тигр, Евфрат, Инд, Шар мөрөн, Эгийн болон Газрын дундад тэнгисийн сав нүтагт Шүмер, Аккад, Ассир, Египет, Грек, Ром, Хятад, Энэтхэгийн зэрэг соёл иргэншлийн суурьшмал төвүүд үүсч, тэнд удирдан зохион байгуулах түшмэд, шүүх, цэргийн зэрэг байгууллагыг бүй болгосноор төр, засаглалын үндэс тавигджээ. Эртний хот улсууд хөгжин батжихийнхаа хэрээр газар нутгаа тэлэх, олз ашгаа нэмэгдүүлэх зорилгоор өөр хоорондоо өрсөлдөн тэмцэлдэх болж, тэр байдал нь тэмцэл тулаанд ялан дийлэх, өөрийгөө хамгаалах хүч хэрэгслийн нэгэн болох тагнуулын арга ажиллагаа төрөн гарах нийгмийн суурь дэвсгэр болж өгчээ. Жишээлбэл, Кетти, Египетийн байлдааны явцад кеттичүүд урваж байгаа цэргийн халхавчаар тагнуулчнаа дайсныхаа дунд нэвтрүүлж, хуурамч мэдээлэл хүргүүлжээ. Тагнуулын мэхэнд хууртагдсан Египетийн фароан II Рамзес МЭӨ 1312 онд умарт Сирийн Кадеша хотын орчимд бүслэгдэж ихээхэн хохирол хүлээсэн байна. Эртний улсууд тагнуулын аргыг дайн тулалдааны явцад чадварлаг ашигладаг байсан талаар өөр нэгэн баримт өгүүлсү: Газрын дундад тэнгисийн нарийн зурвас хоолойн хоёр этгээдэд оршиж байсан Ром, Карфаген улсуудын хооронд МЭӨ III зууны үед болсон, түүхэнд Пунийн (Пуничийн) хэмээн алдаршсан, гурван удаагийн дайны эхнийх Ромын ялалтаар өндөрлөсөн ч 22 жилийн дараа дахин дэгдэж, энэ үдаад Карфагенчүүд цэргийн жанжин Ганнибалыг илгээжээ. Ганнибал тагнуулын ажиллагааг чадварлаг зохион байгуулснаар МЭӨ 216 онд Каннахын дэргэд болсон их тулалдаанд ялалт авчирсан байна. 

    Ер нь ч эртний улсууд байлдааны үрлагт онцгой анхаарч, арга, тактикийг боловсруулан гаргахыг зорьж байв. Тухайлбал, эдүгээгээс 1800 жилийн өмнө Ромын яруу илтгэгч, өмгөөлөгч Полиэн *Цэргийн ов мэх* хэмээх бүтээл туурвиж, түүндээ 900 орчим жишээ баримт дурдсан байна. Цэргийн ов мэх гэдэг нь дайснаа хуурч төөрөгдүүлэх онол, практикийн үйл ажиллагаа бөгөөд хэрэгжүүлэх арга, зорилгынхоо хувьд байлдааны бодлого, цэргийн үйл ажиллагааг нууцлах; дайсныг төөрөгдүүлэх гэсэн хоёр хэсгээс бүрддэг. Байлдааны бодлого, цэргийн t үйл ажиллагааг нууцлах нь цэргийн бүлэглэл, тэднээс байлдахаар бэлтгэж байгаа үйл ажиллагааныхаа гадаад шинж тэмдэгийг багасгах, арилгахад чиглэсэн цогцолбор ^ арга хэмжээ юм. Тэрхүү арга хэмжээний зорилго нь:      дайсанд илрэхгүй байх, түүний хөнөөлийн хэрэгслээс хамгаалах, байлдах чадвараа хадгалахад оршдог. Энэхүү зорилгыг хэрэгжүүлэх гол арга нь командлалын төлөвлөгөө, шийдвэрийн нууцлалыг хангах; сонор сэрэмжтэй байж, дайсны тагнуулын эсрэг үйл ажиллагаа явуулах; зэвсэг, төхник, цэргийг сайтар өнгөлөн далдлах; цаг агаарын байдал, улирлын нөхцөл, газар орны шинж чанарыг чадварлаг ашиглах; холбоо нууцын дэглэмийг чанд сахих зэрэг1 ажиллагаанаас бүрддэг. Харин дайсныг төөрөгдүүлэх гэдэг нь өөрт ашиг тустай шийдвэрийг эсрэг талаасаа гаргуулахын тулд тэдэнд хуурамч мэдээлэл хүргэх болон хуурмаг ажиллагаа зохиохыг хэлдэг. Кеттичүүд Египетийн армийг төөрөгдүүлэхийн тулд хуурамч мэдээллийг үнэмшилтэйгээр бэлтгэж, түүнийгээ тагнуулчнаараа хүргүүлсэн бол МЭӨ 1 зуунд Ромын боолчуудын бослогын удирдагч Спартак олон хүний дүрс хийлгэж, байлдааны журамд оруулан *жагсааж* орхиод  осогчидтойгоо хамт дайсныхаа араар сэм тойрч гэнэдүүлжээ. Мөн Полтавын алдарт тулалдааны үед их Петр хаан шинэ цэргүүдийнхээ саарал шинелийг хашир туршлагатай Новгородын хорооныхны ногоон шинелээр сольж өмсүүлээд ХII Карлын цэргийн гол цохилтыг төөрөгдүүлсэн байна. Энэчилэн үйл явдлуудаас үзэхэд дайснаа тагнуулын аргаар хуурч төөрөгдүүлэхийн тулд үйл ажиллагаандаа ашиглах зүйлсийг бичгийн болон биет хэлбэрээр бэлтгэж, түүнийгээ өмнө дүрдсан байдлуудаар хүргэдэг байжээ. 

    Эртний улсууд дайсныхаа эзлэн түрэмгийлэх бодлого, ажиллагааг таслан зогсоох, бусад улс орныг эрхшээл нөлөөндөө оруулах зэрэг үлс төрийн бодлогоо хэрэгжуүлэхийн тулд тагнуулын аргаар дотроос нь задлан бутаргах, эзэн хаад, нөлөө бүхий түшмэдийг нь устгах ажиллагааг зохион байгуулдаг байжээ. Задлан бутаргах аргыг эртний Хятад улс чадварлаг ашиглаж байсан ажээ. Тэд цаньши буюу хүр хорхой навч идэх лугаа адил хөршийнхөө нутгийг идэх, цзими буюу хятадын эзэн хаанаас бусад ард түмний эздэд их бэлэг, заримдаа алба барих буюу цол шагнах замаар биедээ татах, и и чжи и буюу харь угсаатныг турхиран өөрсдий нь захирах, и и фа чжи буюу харь угсаатныг турхиран өөрсдий нь довтлох аргуудыг ашиглаж байсан байна. Эдгээр тактикийн аргуудыг доктор Г.Сүхбаатар: *Бүр хятадын Байлдааны улсын (МЭ6 403-221 оны) үеэс хэрэглэж эхэлсэн *цаньши*...гэх аргыг хэрэглэхийг оролдож байсан боловч монголын нүүдэлчид хятадын Цагаан хэрмээр хятадын умарт хилийг тогтоолгож чадсан юм. * Цзими*...үүнийг анх Цзя И хүннүгийн шаньюй нарыг татахын тулд *үэр* (таван урхи) нэрээр хааны ордны зөвлөлгөөн дээр гаргасан бололтой. Хүннү нарын нүдийг урвуулахын тулд хээнцэр хувцас, тэрэг тэдэнд өгөх хэрэгтэй; тэдний дуры нь урвуулахын тулд сайхан хооллох хэрэгтэй; тэдний сонорыг урвуулахын тулд хөгжим, эхнэр өгөх хэрэгтэй; тэдний хүслий нь урвуулахын тулд сайхан байшин сууц, татвар эмс өгөх хэрэгтэй; тэд дагаж ирвэл ухааны нь урвуулахын тулд эзэн хаан тэднийг цайлан, дарс хоолоор дайлах хэрэгтэй. Энэ бол таван урхи гэгч мөн. Хятадын эзэн хаад *и и чжи и*, *и и фа чжи*...гэдэг бутаргах аргыг байн байн хэрэглэх дуртай байв. Ийм аргыг Ин Ши-юйн хэлснээр Вэнь-ди хааны үед Чао Цо (МЭӨ 200-154 он) боловсруулсан бололтой гэжээ. Хятадуудын эдгээр аргын зорилго нь тухайн улс оронд буй дотоодын зөрчил, тэмцлийг гүнзгийрүүлэх, шинээр зөрчил тэмцэл үүсгэхэд оршиж байсан бөгөөд тэр байдлаараа гэмт байгууллага, бүлэглэлийг задлан бутаргах орчин үеийн тагнуулын аргатай төсөөтэй ажээ. Эртний хятадууд задлан бутаргах, өмнө дурдсан аргуудыг хэрхэн ашиглаж байсныг харуулахын тулд нэгэн баримт өгүүлсү: Хүннү гүрэн МЭӨ 53 онд хоёр хэсэг болон бутарч, цааш цаашдаа доройтсоор мөхсөн билээ. Төв Азийн хучирхэг гүрний сүйрэл мөхлийн гол шалтгааны нэг нь хүннүгийн хаан угсааг хятад цусаар сэлбэх замаар эрхшээлдээ оруулах хятадын төрийн бодлого, үйл ажиллагаа байв. Түүх сударт тэмдэглэснээс үзэхэд, Хүннү гүрнийг эрхшээлдээ оруулахын тулд ямар арга хэрэглэвэл зохистой болохыг хятадын хаан Гао-цзү зөвлөх түшмэл Лю-цзингээс асуухад, гунжээ Модунд өгөхийг зөвлөөд учрыг тайлбарлахдаа: *Модун амьд байхдаа таны хүргэн чинь байх болно. Түүнийг үхсэний дараа таны гүнжийн хүү буюу ач хүү чинь шаньюй болно. өвөг эцэгтэйгээ адил эрхтэй ач хүү гэж байдаггүй шүү дээ. Ийм маягаар хүннүг аажмаар дайнгүйгээр эзэлж болно* гэжээ. Ийнхүү Хан улсын хааны өгсөн гүнжээс төрсөн хүүхдүүд Лю овогт хэмээх Гао-цзү хааны овгоор овоглох болжээ. улмаар хаан ширээний төлөө нэг талаас Модуны монгол хатадын хүүхдүүд, нөгөө талаас хятад хатадын үр удмын тэмцэл гарах болсон байна2. Хүннүгийн дотоод зөрчил тэмцлийг хурцатгах зорилгоор язгууртнуудад нь бэлэг сэлт өгөх зэргээр өөртөө алгуурхан татахын хамт хүннү нарыг холбоотноос нь салгах, мөн хүннү нарын эрх мэдлээс гарахыг оролдож байгаа аймгуудыг турхирах ажиллагааг зохион байгуулжээ. Энэ бүхний эцэст МЭӨ 53 онд Хүннү улсыг хоёр хэсэг болгон бутрааж, МЭ 1 зуунд мөхөлд хүргэсэн байна. Харин мөн үед монгол нутгаас гарч баруун тийш нүүсэн хүннү нар 445 онд хаан ширээнд суусан Аттилагийн үед Дон-Днестрээс Дунай мөрөн хүртлэх газар нутгийг эзэгнэж, хөрш улсуудаа чичрүүлэх болжээ. Иймд Ром зэрэг улсууд хүннүчүүдэд цэргийн хүчээр цохилт өгөхийг чармайхын хамтад Аттила хааныг устгахыг зорилгоо болгожээ. Эцгийнхээ өшөөг Аттилагаас авахыг хүсдэг Хонориа бүсгүй эздийнхээ заавар ёсоор Хүннү улсын их хааны мэлмийд зориуд өртөж, гоо үзэсгэлэнгээрээ түүнийг урхидан, хурмынхаа анхны шөнө үүргээ гүйцэтгэсэн гэдэг. 

    Өнгө гоо бүсгүйчүүдийг хөрш улс орныхоо хаад, түшмэдэд тал засах, хүндэтгэл үзүүлэх халхавчаар бэлэглэх хятад арга нь орчин үеийн тагнуулын онолоор бол туслагчаар нэвтрэх арга ажиллагаа байжээ. Тэрхүү нууц ажиллагааны зорилго нь дайсныхаа дүнд өөрийн хүнтэй болж, түүгээрээ дамжуулан шаардлагатай мэдээ, мэдээлэл олж авах, эсрэг этгээдүүдийнхээ гаргах шийдвэрт нөлөөлөх буюу өөрт ашиг тустай шийдвэр гаргуулах, хор өгөх гэх мэт аргаар манлайлагчийг нь устгуулах, удмын санг нь бохирдуулах, төрийн удирдагчийн нэр хүндийг гутаахад оршиж байжээ. 

    Эрт цагаас эмэгтэй хүнийг тагнуулын зорилгод ашиглахад үндэс болгож байсан сэтгэл зүйн онцлогуудыг доктор Д.Лхаашид дараахь байдлаар тодорхойлсон байна. үүнд: 

-...мөнгөний сонирхол. 

-...хүчинд автах.. .явдал. 

-...үзэл бодлын үнэмшил итгэл... 

-...таалагдаагүй хүнийхээ эсрэг сэтгэлийнхээ эрч хүчинд захирагдцаг онцлог. 

-...өөрт нь хор хохирол учруулсан бол өшөө авахын тулд юу ч хийхээс буцдаггуй зан. 

-Зарим бүсгүйчүүдийн муу муухай1... явдал. Доктор Д.Лхаашидийн дурдсан үндэслэлүүд зөвхөн эмэгтэй хүн л хамааралтай хэмээн үзэх нь өрөөсгөл юм. Түүнчлэн өмнө өгүүлсэнчлэн явдлуудыг эрэгцүүлэхэд, орчин үөийн тагнуулын арга ажиллагаанд туслагч элсүүлдэг үндсүүд ерөнхийдөө эртний улсуудын үед бүрэлдэн тогтсон болох нь харагдаж байна. Үүнийг судлаач Чарльз уайтон олж харж, санаа бодлоо оночтойгоор илэрхийлсэн билээ. Тэрээр өгүүлэхдээ: *Эх оронч болохоороо тагнаж байсан хүн ч бий. Нэг хэсэг нь зөвхөн ашиг хонжоо, мөнгө хайсан сүвдаг сэтгэлдээ хөтлөгдөж тагнуул хийж байсан. Бас түүхийн их хувьсгалч цаг үед эдүгээ ярьдагаар үзэл санааны шалтгаанаар тагнаж явсан хүмүүс ч бий. Гэхдээ үүсэл сэдэл нь юу ч байсан ялгаагүй тагнах гэдэг нь стратегийн маш чухал зэвсгийн хувьд уг чанартаа огтхонч өөрчлөгдсөнгүй. Он цагийн аясаар тактик нь ихэвчлэн сүүлд бий болсон шинэ нээлт, бүтээлийг ашиглах замаар өөрчлөгдөхөөс биш, зарчим нь яг тэр хэвээрээ үлджээ*2 гэжээ. Тагнуулын ажилд тагнуулч, туршуултайгаа холбоо барих, мэдээ дамжуулах явдал онцлог байр эзэлдэг. Орчин үед мэдээ дамжуулахдаа үл үзэгдэгч бэх, микро гэрэл зургийн аппарат зэргийг ашиглаж байгаа билээ. Тэгвэл эртний хүмүүс тухайн цаг үе, нөхцөл байдалдаа тохирсон аргуудыг ашиглаж байв. Тухайлбал грекчүүд итгэл найдвартай боолынхоо толгой дээр нууц мэдээгээ шивээд, үсийг нь ургасны дараа харилцах хүн рүүгээ явуулдаг байжээ. Мэдээллийн нууцлалыг хангахтай уялдан шифр харилцаа МЭӨ 400 жилийн үед Грект үүссэн гэдэг. Ном зохиолд өгүүлснээр, Юлий Цезарь А үсгийг Е-гээр, В-г F-ээр, С-г G-ээр гэхчилэн төлөөлүүлж хамгийн анхны шифрийг зохиожээ. Эртний Грекээс гараагаа эхэлсэн шифрийн ажиллагааг Шерв гэдэг хүн шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр анх боловсруулсан бол Францын эрдэмтэд шифрийн үсгийг хүснэгт хэлбэрээр ашиглах түлхүүр (код)-ийг 1605 онд зохиосон байна. Дэлхийн I, II дайны үөд шифрийн аргыг хөнгөвчлөхөд дэвшилд хүрч машины олон хувилбарыг бүтээжээ. Америкийн эрдэмтэн Хербер шифрийн машиныг анх санаачилсан бол германчууд шифрийн *Инигиа* төхөөрөмжийг ашиглах болж, англичууд шифр тайлах *ультра* төхөөрөмжийг бүтээжээ. Эртний улсууд тагнуулч, туршуултайгаа холбоо барих, мэдээ дамжуулахдаа өмнө дурдсанаас гадна холбоочин туршуулч ашиглаж байсан бололтой байдал израйлчуудын тагнуулын үүх түүхээс харагддаг. үүнд нэгэн баримт өгүүлсү: Эртний Израйлийн төрийг дөчөөд жил барьж, эцэст нь төрсөн хүүгийнхээ аюул заналаас зугтсан Давид хаан, хаан төрийг нь эзэгнэх болсон хүүгийнхээ хүрээлэлд тагнүулчнаа оруулахаар шийдвэрлэжээ. Тэрээр тагнуулчнаараа өөрийн итгэлт түшмэл Хусимийг сонгосон байна. Хусим эзнийхээ заавар ёсоор Иерусалим хотод буцаж ирээд Давидын хүү Авессалонтой уулзаж *Би урьд нь чиний эцгийн боол байсан. Одоо хаан таны боол болж хүчээ зориулъяа* хэмээн гуйжээ. Чи найздаа ингэж зүтгэдэг юм үү гэж Авессалоныг асуухад, бух израил болон ард түмэн, бурхан хэнийг хаан эзнээр сонгоно би тэр хүнд л хүчин зүтгэх ёстой гэж хариу өчжээ. Авессалон түүнд итгэж өөрийнхөө ойрын зөвлөгчөөр ажиллуулжээ. Энэ үед Авессалоны зөвлөх Ахитефель эзэндээ үнэнчээ илэрхийлэхийн тулд Давид хааныг устгах төлөвлөгөө боловсруулж, Хусимтай санал солилцсон байна. Төлөвлөгөөг шууд эсэргүүцвэл өөртөө аюул нүүрлүүлж болохыг Хусим тооцоолоод, үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд сайтар бэлтгэх хэрэгтэй хэмээн итгүүлж, цаг хугацаа хожих бололцоо олж авмагцаа мэдээгээ Давид хаанаас Иерусалим хотод холбоочноор суулгасан туршуулч, гэгээн лам Садокт үйлчлэгчээрээ дамжуулан өгүүлжээ. 

    Судалгаанаас харахад эртний улсуудын үед тагнуулч туршуулууд бололцоотой нөхцөлд өөрсдөө биечлэн ирж мэдээгээ өгдөг байжээ. Энэ бүхнээс үзвэл орчин үеийффн тагнуулын ажиллагаанд тагнуулч, туршуултайгаа холбоо барих шууд, шууд бус арга нь эртний улсуудын үед хэлбэршлээ олсон ажээ. 

    Эртний улсуудын дотроос Азийн, ялангуяа энэтхэг, хятадын ард түмэн тагнуулын арга, тактикийн хөгжилд чухал хувь нэмэр оруулсан түүхтэй. Тухайлбал, хятадын цэргийн онолч Сүнь Цзы МЭӨ Ү1 төгөсгөл Ү зууны эхэн үеийн хятадын цэрэг байлдааны арга ухааныг сүдлаж үзээд: *ухаалаг удирдагч, шилдэг жанжны удирдсан цэрэгт цохилт өгч жирийн хүний хүрч үл чадах тэрхүү амжилт авчрах түлхүүр бол дайсан этгээдийн талаархи урьдчилсан мэдээлэл* хэмээн тагнуулын ач холбогдлыг тодорхойлж, хүн эх сурвалжит тагнуулын үндсийг боловсруулан гаргахыг оролджээ. Тэрээр * Цэргийн урлагийн тухай шаштир* бүтээлийнхээ 13 дугаар бүлгийг түүндээ зориулж, тагнуулын үндсэн хэрэгсэл болох туршуулчийг таван төрөлд ангилж, тэднийг элсүүлэх үндсийг тодорхойлсон байна. Үүнд: 

    Орон нутгийн туршуул-Ийм туршуулыг буй болгохдоо эсрэг талынхаа дунд ажилладаг хүнийг эд хөрөнгө, нэр хүнд,:албан тушаалын сонирхол, аминч үзэл, гэмт үйлдлээ нуух явдал зэргийг нь үндэс болгох болон зарим нөхцөлд айлган сүрдүүлэх аргаар элсүүлж, дайсныхаа талаар мэдээ авахад ашиглана. 

    Дотоодын туршуул-Дайсагнагч улс орныхоо төр засаглалийн байгууллагад ажиллуулж, шаардлагатай мэдээ, баримт сэлт олж авах, объөктоо дотроос нь задлан бутаргах ажиллагаанд ашиглах зорилгоор элсүүлнэ. 

    Элсүүлэхдээ албан тушаал буурсан, хариуцлагад татагдсан байдал болон тухайн хүний материаллаг сонирхолыг үндэс болгоно. Ийм туршуулчид хуурамч зан авиртай, заль мэхтэй, сүйхээтэй хүн илүү тохирно. 

    Эргэх туршуул-Дайсныхаа дунд нэвтрэх зорилгоор тэдний туршуулыг өндөр шан харамж зэргээр өөрт татан давхар элсүүлэн авах арга бөгөөд түүнийг ашиглан эсрэг талдаа хуурамч мэдээ, баримт сэлт өгч төөрөгдүүлнэ. 

    Золиослох туршуул-Эсрэг талаа тагнуулын аргаар хуурч төөрөгдүүлэх зорилгоор бэлтгэсэн мэдээ, баримт сэлтийг тэдэнд хүргэх, амь насанд нь шууд аюул занал учруулах даалгавар гүйцэтгүүлэх зорилгод ашиглана. Тэрээр дайсанд илчлэгдвэл тангарагтаа үнэнч байж, амь насаа зориулах болно. 

    Үл золиослох туршуул-Ийм хүмүүсийг дайсны дунд оруулж чухал шаардлагатай мэдээ, баримт сэлтийг олж авах зорилгод ашиглана. Гадна байдлаараа бусдын анхаарал татахааргүй, ухаантай, авъяастай, зоригтой, эрүүл чийрэг, тэсвэр тэвчээртэй хүнийг сонгон элсүүлнэ. Тэднийг лам хуврага, тэнүүлч, худалдаачин, эмч зэрэг халхавчаар явуулж үүрэг гүйцэтгүүлэх нь чухал болохыг заажээ. 

    Тагнуулын ажиллагааны амжилт нь түүний хүч болох тагнуулын ажилтнаас шууд хамааралтайг Сүнь Цзы чухалчлаад, тагнуулын ажилтан бол мэдээ, баримт сэлтийн үнэн, худлыг танин мэдэх мэдлэг, чадвартай; хүнлэг, шудрага, ухаалаг, гярхай, аливаад машид болгоомжтой ханддаг байх ёстой гэжээ. Түүнчлэн тагнуулын ажлын үр дүнгийн тулгуур баганьг нэг нь өндөр мэдрэмж, сонор соргог байдал, нууцлал хэмээн тэмдэглээд: *тагнуулын ажлын нууцлал задарсан тохиолдолд туршуулч, түүнчлэн уг нууцыг мэдсэн этгээд бүгд үхэх ёстой* гэсэн хатуу зарчмыг тунхагласан байна. Сүнь Цзы-гийн оюуны чадавхид хүндэтгэл үзүүлдэг олон арван судлаач эрдэмтдийн нэг, Их Британ, Орос, Хятад, Япон зэрэг орны тагнуулын аргыг судалсан, Их Британы харъяат Ричард Деакон *Японы тусгай алба эрт ба эдугээд* бүтээлдээ: *Хятадын стратеги дахь тагнуулын арга ажиллагааг тайлбарлагч Сүнь Цзы-гийн үндэслэсэн тагнуулын ажлын үлэмж олон зарчим өнөөгийн ээдрээтэй төвөгтэй өдрүүдэд ч хэрэглэхэд тохирч байгаа нь гайхамшигтай. Япончууд *Дайны стратеги*-ээс суралцаад зогсоогүй олон жилийн туршид Сүнь Цзы-гийн тайлбарыг өөрсдөө давтагдашгүй хэв маягт оруулан боловсронгуй болгож хятадуудаас давж гарчээ гэж хэлж болмоор байна. Японы олон тооны генералуудын хэлсэн үг, бичсэн зүйлүүдэд Сүнь Цзы-г дуурайж байсан нь илэрхий харагддаг. Тэрч байтугай дундад зууны үед ч цэргийн зарим жанжнууд.-.Сүнь Цзы-гийн номлолыг хүлээн зөвшөөрч байжээ* хэмээн Сүнь Цзы-г үнэлж бичсэн байна. Мөн судлаач В.Төөгөө: *0нолын энэ үндэс нь хятадын төдийгүй дэлхийн орнуудын тусгай албадын үйл ажиллагаанд өнөөг хүртэл хэрэгжсээр, улам боловсронгуй болсоор байна. Иймээс хятадын тагнуул нь эртний түүхтэй, уламжлалт туршлагатай болохыг илэрхийлж байна. Хэмээн эртний хятадын тагнуулын арга ухааны үр шимийг үнэлжээ. 

    Үүсэл гарвалын он цагийн хувьд хятадын соёл иргэншилтэй нэгэн тоололд багтах энэтхэгийн ард түмэн эдүүгээсээ олон мянган жилийн тэртээд цэргийн урлагийг хөгжүүлжээ. Энэ талаар Ж. Неру “ Ертөнцийн түүхийг сөхөн үзвэл” бүтээлдээ: “Эрт тэр цаг бол Энэтхэгийн аричуудын их хүчирхэг байсан үе юм...Хотууд нь худалдааны том төвүүд болон хувирч байв. Эрдмийн тэр төвүүдэд тэр үед байсан бүх төрлийн хичээл заадаг байжээ. Багш нар нь цэргийн урлаг ч заадаг байлаа*2 гэж тэмдэглээд, байлдааны урлаг зааж байсан Дроначарья; багшийг нэр заан онцлон дурдсан байдаг. Тагнуулын ажиллагааны арга, заль мэх, төрөл, хэлбэр, хүч, хэрэгсэл нь цаг үеийн шаардлагатайгаа нөхцөлдөн баяжин боловсронгуй болсоор байв. Үүний нэгэн илэрхийлэл нь сөрөх тагнуулын мэдээ, баримт сэлт олж авах арга болох захидал харилцааны хяналтыг буй болгосон явдал юм. Захидал харилцааг хянах аргыг Македоны Александр санаачилсан гэдэг. Персийн Дария хааны эсрэг аян дайны өдрүүдэд цэргийн бие бүрэлдэхүүнийх нь сэтгэл санаа нэг л дундуур байгааг мэдэрч, учрыг олохоор шийджээ. Тэрээр эцэг эх, ойр дотныхондоо захидал бичихийг хориглосон тушаалаа1 хүчингүй болгосон байна. Цэргүүд ч гэр орондоо захидал бичиж, тэдгээрийг хүргэхээр авч явсан элчийг замаас нь нууцаар буцаан ирүүлж, захидлуудыг нарийвчлан судалснаар армийнхаа бэлэн байдалд оршиж байсан дутагдал, дайчдын сэтгэлийг зовоож буй асуудал, тэдгээрийн шалтгаан, хаан эзний зарлигийг эсэргүүцсэн яриа өгүүлэл гаргагчдыг тогтоон шаардлагатай арга хэмжээ авчээ2. Ингэж захидал харилцааны хяналтын аргын эх үүсэл тавигджээ. 

    Тагнуулын асуудлын нэгэн судлагдахуун нь уг ажлыг дагнан эрхлэх мэргэжлийн алба, түүний хүчний (тагнуулын ажилтан) үүсэл, хөгжил юм. Энэ талаар судлаач, хуульч М.Цогтоо: *Тагнуулын арга ажиллагаа янз бүрийн улс оронд өргөн ашиглагдаж байсан боловч мэргэжлийн тагнуулч, тусгай алба буюу тагнуулын байгууллага хэмээх мэргэжлийн алба үүсч төлөвштөл их хугацаа шаардагдсан байна...улс орнуудад гадаад тагнуулын ажиллагаа нь гадаад харилцаатай салшгүй холбоотой явагдаж ирсэн учраас тагнуулын ажил эрхлэх байгууллагын эх үндэс нь гадаад харилцааны байгууллагатай хамт буюу түүний далбаан дор тавигдсан гэж үзэх үндэстэй юм*3 гэж үзсэнтэй санал нэгэн буй болно. Үүнийг эртний соёл иргэншилт, хүчирхэг Ромын эзэнт гүрний үргэлжлэл болсон Византийн эзэнт гүрний түүхээр иш татан үзэхэд л тодорхой харагддаг. Тэрхүү хүчирхэг улсын нууц алба МЭ YI зуунд хүрч байж сая төрийн чухал алба болон тогтносон байдаг. Мөн тагнуулын ажиллагаа нилээд дээр үеэс сайн хөгжсөн орос оронд л гэхэд олон улсын харилцааны асуудал эрхэлсэн төрийн анхны бие даасан байгууллагыг *Элчин захиргаа* нэртэйгээр, Иван хааны шийдвэрээр 1549 онд байгуулжээ. Тус байгууллага нь дипломатын зэрэгцээ тагнуулын ажил үүргийн гүйцэтгэж байжээ1. Тагнүулын ажиллагааг өргөтгөх зорилгоор Оросын хаан Алексей Михайлович 1654 онд *Нууц явдлын захиргаа* гэдэг байгууллагыг дэргэдээ байгуулжээ. Ингэхдээ тагнуулын үүргийг *Элчин захиргаа*-нд давхар хариуцуулж байгаад аажмаар *Нууц явдлын захиргаа*-нд шилжүүлсэн байна. 1716 онд Петр хаан оросын цэргийн шинэ дүрмийг соёрхон батлаж түүгээрээ тус улсын тагнуулын ажлын анхны эрх зүйн үндсийг тавьж өгчээ2. 

    Өмнө өгүүлсэн бүхнээ эрэгцүүлэхэд дараахь дүр зураг харагдаж байна. Үүнд: 

    Өөрсдийгөө болон орон сууринаа хамгаалах, эсрэг хүчнээ тандах шаардлага нь хүмүүн төрөлхтөнд тагнуулын сэтгэлгээг төрүүлжээ. Төр үүсч, тэрээр бодлого, зорилгоо хэрэгжүүлэхэд тагнуулыг ашиглах болсноор эртний хүмүүсийн болхи, зохион байгуулалтгүй тагнуулын ажиллагаа нь зохион байгуулалтын хэлбэрт шилжих, арга барил нь баяжин хогжих, үйл ажиллагаа, уүрэг зорилт нь өргөжин тэлэх бололцоог нээж өгсөн байна. Эртний болон дундад зууны олон арван дайн тулаан, улс орнуудын хоорондын тэгш бүс харилцаа нь тагнуулын арга, тактик, хүч, хэрэгсэл, зарчим, хэлбэрийг боловсронгуй болгох, уг ажиллагааг дагнан эрхлэх мэргэжлийн тусгай алба, ажилтанг төрөн гарахад хүргэжээ. 

ЭРТНИЙ МОНГОЛЧУУДЫН ТАГНУУЛЫН ТОГТОЛЦООНЫ АСУУДАЛД 

    *Монголын арми маневр сайтайгаараа ялгарч бай сан бөгөөд энэ нь юуны туруунд агуу их хаан өөрөө гардан удирдаж байсан тагнуулын уйл ажиллагаатай холбоотой юм* 

С.С.УОЛКЕР 

    Монголчуудын тагнуулын сэтгэлгээ, үйл ажиллагааны үүслийг цаг хугацааны хувьд монгол угсааны анхны төр улсаас эхлэн тоолбол эдүгээгээс 2200-аад жилийн тэртээд холбогдоно. Гэтэл МЭӨ 209 онд Модунь өөрийн эцгийг алж хаан ор суухаас өмнө түүний эцэг Түмэн хүннү олныг захирч байсан гэхчилэнгээр түүхийн хуудсыг сөхвөл цаг хугацааны хувьд урагшлах нь лавтай. Энэ тал дээр миний бие судлаач И.Цоодолын дэвшүүлсэн саналд бүрнээ тал өгдөг. Тэрбээр *Цөөнөөс цөөн гарз* өгүүлэлдээ: *Хүннү бол монголчуудын дээд өвөг гэдэг. Гэтэл Хүннүгийн дээд өвгийг хэдэн зуун жил, хэдэн мянган жилийн өмнөөс авч үзэх щаардлагатай болно. Манай түүхчдийн тогтоосноор, бас Хятадын түүхчдийн хүлээн зөвшөөрч байгаагаар Хятадын түмэн газрын цагаан хэрмийг Хүннү нарын довтолгооноос хамгаалахын тулд байгуулсан гэдэг. Гэтэл түүхэнд тиймгүй. Бүр тэрнээс өмнө, хэдэн зуун жилийн өмнө байгуулсан. Харин Хүннү нарын довтолгоо хүчтэй болсон үед Түмэн газрын цагаан хэрмийг уртасгаж, сэлбэсэн болохоор уг хэрэм тэрнээс нилээд урьд байгуулагдсан юм. Тэгэхээр Хүннүгээс урьд хүчирхэг цэрэгтэй улс манай төв Ази-Монгол нутагт байсан нь гарцаагүй*1 гэжээ. Цагаан хэрмийн үүслийн он цагийг судлаач Ч.Хаянхярваа *Модун хаан* бүтээлдээ МЭӨ 307 он хэмээн үзсэн байна. 

    Хүннүчүүд эртний соёл иргэншилт хөрш хятадуудыг хэрмээр хаалт барих хүртэл чичрээж явснаас үзэхэд байлдааны өвөрмөц урлагтай, түүнийгээ чадварлаг эзэмшсэн байжээ. Тус улсын байлдааны арга, тактик нь хөнгөн морин цэргийй байдалд цохицсон, гол ов мэх нь гэнэдүүлэн довтлох, хүч дулимагдаж ирвэл гэнэт бутран зүг зүгт тарах, хүч давуу дайсантай зууралдан байлдахад хүрвэл дийлдсэн дүр эсгэн ухарч, хойноосоо нэхүүлэн хүчийг нь задлаж, чирэгдүүлэн өөртөө ашигтай газар аваачих, тусгайлан нууж нөөцөлсөн цэргийн хүчээр хажуунаас нь цохилт өгөх болон бүслэн цохих аргыг хэрэглэдэг байжээ. Хүннү гүрний халааг авсан Сяньби /Сүмбэ/-ийн морь хурдан, зэвсэг хурц хэмээн сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Тийнхүү өгүүлэх болсон нь морины хурд, зэвсгийн хурцдаа гол бус дайтах арга ухааны хувьд хүннүчуүдээс давуутай байсных биз ээ. Сяньбичүүд байлдааныхаа өмнө эсрэг талаа судлах зорилгыг эрхэм1 болгож, хөнгөн морин цэргийн тагнуул хийдэг байжээ1. 

    Хүннү, Сяньби нартай түүх, соёлын залгамж холбоотой, нирунчуудын үгийн санд *алгинч, харгулсан (тагнах-А.А)*2 зэрэг хэллэг байжээ. Алгинч гэдэг нь мэдээ авагч, туршуулч, мэдээ чимээг сураглах хүн, тагнуул, хаймсуур, харуул гэсэн утгатай хэмээн тайлбар толиудад тайлбарлажээ. Энэхүү нэр үгийг үйлдэхүйн утгаар Монголын нууц товчоонд цөөнгүй дурджээ. Жишээлбэл, 193 дүгаар зүйлд: *Хулгана жил (1204)-ийн зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр тугаа тахиж мордоод Зэв, Хубилай хоёрыг Хэрлэн өөд алгинчлуулав...* гэжээ. Мөнхүү 193 дугаар зүйлд өгүүлснийг нягталбал тагнуулын үүрэг даалгавартай Зэв, Хубилай хоёрын хамт хэсэг хүмүүс харуулын үүрэг гүйцэтгэж явжээ. Энэ талаар судлаач Ж.Базарсүрэн: * Саарь хээрийг хүрвээс Ханхарханы тэргүүнээ Найманы харуул тэнд ажгуу. Бидний харуул үлэлдэж...* гэснийг үзвэл алгинчийг мөн харуулч гэж нэрлэдэг байсан нь ил тод байна. Өөрөөр хэлбэл манлайн харуул болж дайсан этгээдийг тагнан илрүүлэх нь түүний зонхилох үүрэг байжээ*1 гэжээ. Миний бодлоор алгинч, харуул хоёрын эрх үүрэг, зиндааг адилтган үзэх нь бодит байдалд нийцэмгүй санагдана. Хэрвээ тухайн үед тийнхуү адилтган ойлгож байсан бол *Бидний харуул үлэлдэж* гэхийн оронд бидний алгинч үлдэж хэмээн өгүүлмээр. Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээс үзвэл Зэв, Хубилай хоёр Найманыг хуурч төөрөгдүүлэх ажиллагааг зохион байгуулсан байна. Тэд дайснаа хуурч төөрөгдүүлэхийн тулд тэдэнтэй хэсэг тулалдаж байгаад саарал зүсмийн, туранхай морийг зориуд үлдээгээд зугтжээ. Дайснаа хуурч төөрөгдүүлэх шаардлага ч Чингист байжээ. учир нь түүний цэрэг Найманыхтай харьцуулбал цөөн тэгээд ч аян замд цэрэг, агт нь нилээд ядарсан байв. Нөгөөтэйгүүр Наймантай байлдахын тулд тэдний хүч, байршил, арга тактикийг нарийвчлан судлах шаардлагатай байжээ. Иймд Чингис хаан: итгэлт хоёр нөхрөө алгинчлуулж, дайснаа хуурч төөрөгдүүлэх ажлыг газар дээр нь зохион байгуулсан байна. Энэ талаар Монгол улсын БХЯ-ны Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн эрдэмтэн судлаач нар: *Тэр тулалдааны явцад Зэв, Хубилай нар зориудаар Найманы харуулд эцэнхий саарал морийг автжээ. Түүнийг үзээд Найманы ноёд, Монголын агтас туругад (туранхай) ажгуу хэмээн омогшин байв. Гэтэл тэр нь Найманы сонор сэрэмжийг алдуулах гэсэн цэргийн ов мэх байжээ гэж үзжээ. 

    Түүх судрыг сөхөж үзэхэд Чингис хааны итгэлт жанжнууд алгинчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан байдаг. Тэдний гүйцэтгэсэн үүрэг, зохиосон ажиллагааг эрэгцүүлбэл, тагнүулын арга хэмжээг газар дээр нь зохион байгуулах, эсрэг талынхаа байр байдлыг болон газар орныг биечлэн судлаж байлдааны арга тактикаа төлөвлөх чадвар, эрх мэдэлтэй хүнийг тусгайлсан үүрэг даалгавартайгаар явуулахыг алгинчлуулах гэдэг байсан бололтой. Харин фронтын дөрвөн талд урьдчилан гаргасан хэсгийг харуул, хайгуул гэдэг байжээ. Тэдний үндсэн үүрэг нь гол хүчээ гэнэтийн цохилтонд өртөхөөс сэргийлэх, газар нутгийн байдал, эсрэг талаа ерөнхийд нь тагнан мэдэхэд оршиж байсан болох нь дараахь байдлуудаас харагдаж байна. *Хар татарын тухай тэмдэглэл*-д: *Тэд цэрэглэхдээ үргэлжид бүгсэн цэрэгт оногдохоос сэрэмжлэхийн тулд...урьдаас шилдэг морьт цэргээ дөрвөн тийш явуулж өндөр газраас холын барааг харуулдана. Хайгуул цэргүүдийг нэг, хоёр зуун газрын үзүүр гартал хол талбидаг* гэсэн бол Марко Поло аян замынхаа тэмдэглэлдээ: *Аливаа хэргийн учир цэргийн анги уул, тал, ер хаагуур явавч хоёр зуугаад хүнтэй манлайн харуулыг хоёр өдрийн өмнө урдаа илгээж, бас тийм тооны цэргийг хойд тал хийгээд хоёр хажуудаа тус тус гаргаж, өөрөөр хэлбэл дөрвөн талдаа цэрэг гаргая гэнэтийн довтолгооноос сэргийлнэ* гэжээ. Монголчуудын тагнуулын хөгжлийн эхэн үеийн асуудлыг тодруулахын тулд авч үзүүштэй нэгэн судлагдахуун нь хаад, язгууртны хамгаалалт юм. Монгол нутаг дахь эртний улсуудын дотроос нүүдэлчдийн соёлыг суурьшмал иргэншилтэй хослуулснаараа өндөр хөгжлийг олсой Хятаны түүхэн дурсгал-Архангай аймгийн Тариатын *0рхон* бичигт хөшөөн дэх *турган, торгон* хэмээх бичээсййг судлаач М.Шинэхүү хамгаалах манаа, сахиул, торгон цэрэг гэж тайлсныг үндэс болгон доктор Д.Хүүхэнбаатар: *феодал сурвалжтанууд бие хамгаалах шадар цэрэгтэй болж байжээ гэж үзжээ. Хамгаалалтын аргыг Хамаг Монголын хаад уламжлахдаа арга, төрөл, хэлбэрийг нь баяжуулжээ. Тухайлбал, Чингис хаан 1204 онд 80 хэвтүүл, 70 турхагаар хамгаалалтын албыг байгуулж, эрх, үүргийг нь хуульчилан тогтоож өгсөн байна. Энэ талаар Монголын нууц товчоонд: *Хорчин, торгууд хишиг (ээлж)-т орж, өдрийн хамгаалагчид зүг зүгт мөр мөртөө явж наран шингэхээс өмнө хэвтүүлд зайлж гадна гарч хонотугай. Биднййг шөнө хэвтүүлийн цэрэг хамгаална. Хорчин нум сумаа, буурч (тогооч) нар аяга, саваа хэвтүүлд тушааж өгөөд гарч хонотугай. Гадна хоносон хорчин, торгүүд, буурч нар биднийг шөл идтэл уяаны тэнд хүлээж байгаад хэвтүүлд мэдэгдэж, биднийг шөл идсэний дараа дотогш орж, хорчин нум сумаа авч, төргууд сууриа эзэлж, буурч нар аяга, саваа авч ажлаа хййтүгэй. Ээлж хишгийн хүмүүс энэ тогтоосон ээлжийн хуулийг мөрдөж яв* гэжээ. Зарлигаас үзэхэд хамгаалалтыг шадарчилсан болон орон байрны, орчны, хүнсний төрлөөр зохион байгуулсан байна. Мөн үйл явдлуудаас харахад хөлөглөн яваа үеийн хамгаалалтыг зохион байгуулж байсан байдаг. Харин хамгаалалтанд тагнуулын аргыг ашиглаж байсан эсэх тодорхойгүй байна. Үүнийг тодруулахын тулд орд өргөөний асуудлыг судлах шаардлага гарч байна. Орд өргөөний талаар доктор Д.Гонгор: *0рд хэмээхэд нэг талаар хаад эздийн орон суурин, нөгөө талаар түүний эрх захирамжийн төв гэсэн санаа агуулагдаж байна. Жишээ нь, Чингис хааны эх орон гэхэд түүний гол орон тэргэн, улс-хүмүүс, төв захиргааг хэлдэг байсан гэжээ. Чингис хаан орд өргөөнийхөө гадна, дотно бүх хэргийг 1202 онд Боорчи, Зэлмэ нарт захируулжээ. Хааны хамгаалалт нь орд өргөөтэй шууд хамааралтай ажиллагаа бөгөөд тухайлбал ордны зарц, щивэгчин, тэмээчин, хоньчин, үхэрчинг хэвтүүлүүд захирч, ордны гэр тэргийг хариуцан, туг, зэр зэвсгийг хадгалдаг байжээ. Ажил хэргийн тэрхүү холбоосоор дамжин хааны хамгаалалтын асуудал Боорчи, Зэлмэ нарт хамаарч байжээ. Чингис хаанаас өрлөг жанжнуудаа магтсан дуулалд Боорчийг *Биеэс минь уйтгар үгүй дагагч үдийн сүүдэр минь. Байлдах цагт үл хөдлөх хаш хад минь*, Зэлмийг *улсын урьд туршуул болсон мэхий баатар минь. унах үгүйд морийг унуулагч аргат баян минь* гэжээ. Орд өргөө, хааны хамгаалалтын ажил үүргийн холбоос, Боорчи, Зэлмэ хоёрыг магтсан дуулалыг эрэгцүүлбэл, биечилсэн хамгаалалтын ажлыг Боорчи, хамгаалалтын гүйцэтгэх ажлын (тагнуулын) асуудлыг Зэлмэ хариуцаж байжээ гэж үзэж болохоор байна. Боорчи нь хааны төдийгүй гадаадын хүндэт зочдын аюулгуй байдлыг хангах үүргийг гүйцэтгэж явсан байдаг. Тухайлбал, Чингис хааны урилгаар Дундад улсын гүн ухаантан Чань Чунь /1148-1227/ залран ирэхэд их хааны зарлиг ёсоор аян замын хамгаалалтын ажлыг монгол, хойхэс цэргийн хүчээр Боорчи зохион байгуулсан байна. 

    Монголын нэгдсэн улсыг байгуулахаас өмнө орд өргөөнд тухайлан, Зэлмийн мэдэлд төвлөрөн зангидагдаж байсан тагнуулын үүрэг зөвхөн хамгаалалтын төдийгөөр хязгаарлагдаж байгаагүй нь Тэмүжин Хамаг Монгол улсын хаанаар өргөмжлөгдсөнийхөө дараахан тагнуулын ажил эрхлэх туршуулч хэмээх тушаалыг буй болгож, монголын тулгар төрийн улс төрийн тагнуулын байгууллагын зохион байгуулалтын суурийг тавьснаас харагдаж байна. Энэ талаар өвөрмонголын эрдэмтэн Сайшаал: *Тэмүжин хан өргөмжлөгдсөнийхөө дараа... холбогч, туршуулч, газарч гэж тусгай тушаал тогтоож, Архай Хасар, Тахай, Сүгэхэй (Сүхэхэйжэүнийг товчилжээ.), Чахурхан дөрвийг томилов* хэмээн „тэмдэглэжээ. Мөн Монголын нууц товчооны 124 дүгээр зүйлд ч өгүүлсэн байдаг. Нэр дурдсан хүмүүсийн хэнийг туршуулч тушаалд тохоон томилсон нь тодорхойгүй байдаг. Тэмүжин Хамаг Монгол улсын тэргүүнээр өргөмжлөгдсөн тухайгаа Хэрэйдийн Тоорил, 

    Жадраны Жамуха нарт албан ёсоор мэдэгдэхдээ Архай Хасар, Тахай, Сүхэхэйжэүн, Чахурхан нарыг элчээр томилон явуулжээ. Ийнхүү нэр бүхий хүмүүсийн аль аль нь холбогчийн үүрэг гүйцэтгэжээ. Түүнчлэн Ван хан болон түүнийг тойрон хурээлэгчдийн бодлого, төлөвлөгөөг судлах, хуурч төөрөгдүүлэх, хүчийг нь задлан бутаргах тагнуулын арга хэмжээг дээрх хүмүүсийн оролцоотойгоор зохиосон байдаг. Өөрөөр хэлбэл тэд туршуулчын үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Энэ бүхнийг үндэс болгон, Архай Хасар, Тахай, Сүхэхэйжэүн, Чахурхан дөрвүүл туршуулч албан тушаалыг хаших болсон бөгөөд Чингис хаан тагнуулчдынхаа нууцлалыг хангах зорилгоор холбогч (элч), газарч албан тушаалыг халхавч болгон ашиглажээ хэмээн миний бие үзэж байна. Ийнхүү орчин цагийн монгол улсын тусгай албаны тагнуулын ажилтны эхлэл туршуулч нэртэйгээр 1189 оны орчимд тавигдсан байна. 

    Тагнуулын ажилтнаа төр, засаглалын ямар нэг байгууллагын албан тушаалтны халхавчаар ажиллуулдаг аргыг орчин үеийн тусгай албад ч үйл ажиллагаандаа ашигладаг. Жишээлбэл, манай улсад 1920-иод оны эхэн үед Засгийн газрын төлөөний түшмэлийн халхавчаар Дотоодыг хамгаалах газрын тагнуулын ажилтанг ажиллуулж байв. 

    Туршуулч тушаалыг буй болгосон цаг хугацаа, нэгдсэн улс байгуулахын төлөөх аян дайнд алгинчийг ашиглаж байсан байдлаас үүдэн туршуулч, алгинчийн ялгааг тодруулах асуудал гарч байна. Алгинч бол цэргийн үйл ажиллагаатай холбоотой болохыг өмнө өгүүлсэн. Судалгаанаас үзэхэд эсрэг хүчнийхээ санаа зорилгыг судлах, шаардлагатай мэдээ, мэдээлэл олох, улс төрийн бодлогыг нууц аргаар хэрэгжүүлэх зэрэгт туршуулчийг ашиглаж байжээ. Энэ утгаараа туршуулч нь улс төрийн тагнуулчны үүргийг гүйцэтгэж байсан байна. 

    Өмнө өгүүлсэн байдлуудыг эрэгцүүлбэл. Монгол улсад улс төрийн тагнуулын ажлыг эрхлэх байгууллагын эхлэлийг Хамаг Монгол улсыг сэргээснийхээ дараа Чингис хааны санаачлага, шийдвэрээр буй болгож, орд өргөөнийхөө аппаратад төвлөрүүлэн зангидаж байжээ гэсэн дүгнэлт хийж болох байна. Түүнчлэн хаад, язгууртны хамгаалалтыг гүйцэтгэх аргууд, хамгаалалтын алба болон орд өргөөний уялдаа, Чингис хаанаас Боорчи, Зэлмэ хоёрыг магтсан дуулалын агуулга зэргийн харилцан хамааралт холбоосуудаас үзэхэд, монголчуудын төр ёсны уламжлал, хуримтлуулсан туршлага дээр тулгуурлан, төрийн өндөрлөгийн хамгаалалтыг биечилсэн болон тагнуулын аргаар, биечилсэн хамгаалалтыг дотуур, гадуур хэлбэрээр гүйцэтгэх тогтолцоог Монгол улсад Чингас хаан буй болгосон байна. Турхаг, хэвтүүл, торгууд, туршуулч албан тушаалыг нэгэн цаг мөчид бий болгосон болон төрийн тусгай хамгаалалт ба тагнуулын ажиллагааны харилцан хамааралт байдлын талаас асуудалд хандвал, их хааны зарлигаар 1204 онд хишигтний үүрэг, эрхийг хүүльчилснаар тагнуулын ажиллагааны эрх зүйн үндэс ч нэгэн адил тавигджээ гэж хэлж болмоор байна. 

    Чингис хаанаас нэгдсэн монгол улсыг байгуулах их зорилгоо биелүүлснийхээ дараа засаглалын тогтолцоогоо зохион байгуулахдаа тагнуулын үүргийг ямар байгууллага, нэгжид хариуцуулсан талаар сурвалж, судалгааны бүтээлүүдэд дурдсан зүйл хомс ажээ. Хэмжээгүй эрхт хаант төрийн бүх эрх мэдэл хааны гарт төвлөрдөг учраас тагнуулын удирдлагын дээд шат нь эзэн хаан болох нь ойлгомжтой. Тиймээс ч эрдэмтэн С.С. уолкер, монголчуудын тагнуулын амжилт ололтыг Чингис хаантай холбон үнэлэхдээ: *Монголын арми маневр сайтайгаараа ялгарч байсан бөгөөд энэ нь юуны түрүүнд агуу их хааны өөрөө гардан удирдаж байсан тагнуулын үйл ажиллагаатай холбоотой юм. Үүнээс өмнө ч, хойшид ч ямарч арми тагнуулын ийм хүчтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаагүй юм гэжээ. Их хааны удаад орох цагаан яст алтан ургийнхан болон Их хуралдай, Цэцдийн зөвлөл нь зөвлөлдөх байгууллага тул тагнуулын ажиллагааг эрхлэн гүйцэтгэх боломж хомс юм. Харин монгол цэргийн цөм болсон хишигтэн нь турхаг цэргийн үеэс хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг хамгаалах төдийгүй, улс орны дотор дэг журам сахиулах, үймээн самуунаас сэргийлэх үүрэг хүлээж, түүнийгээ хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай эрхийг эдлэж байсан билээ. Тэр байдлыг доктор Ж.Болдбаатар, Д.Лүндээжанцан нар нягтлаад: *Төр байгуулагдсанаас хойш тун удалгүй *хишигтэн* бүтэц, үүрэг, үйл ажиллагааны хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг, захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ гэж үзсэн байна. Мөн академч, доктор Ш.Бира: *Хишигтэн нь зөвхөн хааны бие, түүний орд өргөөг хамгаалах үүрэг бүхий бүс, харин улсын засаг захиргааны хэргийг хариуцсан нэг ёсны *засгийн газрын* үүргийг биелүүлж байсан* гэжээ. Эдгээрийг эрэгцүүлбэл, хишигтэн нь *цэрэг, захиргааны нэгдмэл төв байгүуллага*-ын хувьд улс орны дотор дэг журам сахиулах, үймээн самуунаас сэргийлэхийн тулд| сөрөх тагнуулын ажлыг эрхлэн гуйцэтгэх төв нь байх үндэстэй юм. Мөн Чингис хаан армийнхаа зохион байгуулалтыг хийхдээ цэргийн оператив тактикийн асуудал хариуцсан цэргийн бодлогын газрыг 12 гишүүний бүрэлдэхүүнтэйгээр, *Илдэч* нэртэйгээр байгүулжээ. Тус газар нь дайсны байдлыг тагнан байцаах буюу өөpөөp хэлбэл цэргийн тагнуулын ажлыг эрхэлж байсан байдаг. Түүнчлэн Чингис хааны цэрэг гадагш дайлах болсон цагаас эхлэн стратегийн тагнуул дагнан хийх, дайсан этгээдийн гэнэтийн ажиллагаанаас сэргийлэн халхлах дайлан өнгөрсөн газар нутагт гарч болзошгуй бослого үймээнийг дарах үүрэгтэй, арай хожим *Тама* хэмээн нэрлэгдэх болсон гавшгай цэргийг тусгайлан томилсон байна. Юан улсын үед *Тама* цэргийг өргөтгөн бэхжүүлж Тамачи гэх болж, гүйцэтгэх үүргийг нь нарийвчлан, түүнтэйгээ уялдуулан тус цэргийг дотор нь төрөлжүүлсэн бололтой байдаг. Тухайлбал, эрхшээлдээ оруулсан улс орны томоохон хот, суурины ойролцоо "байгуулсан цэргийг сахин хамгаалах; эсэргүүцэл хөдөлгөөнийг дарах үүрэгтэй цэргийг дарангуйлах; хил хязгаарын цэргийг хил хамгаалалтын; хулгай, дээрэм зэрэг гэмт хэргээс сэргийлэх цэргийг нумч цагдах; их бууны цэргийг бууч; усан флотод алба хаагчийг усч цэрэг гэх болжээ. Бууч, усчаас бусад цэргийн үүргийг авч үзвэл, түүнийг гүйцэтгэхийн тулд сөрөх тагнуулын ажлыг ямар нэг хэмжээгээр эрхлэх шаардлагатай болох нь тодорхой байна. Үүнээс үүдэн, сөрөх тагнуулын ажлыг объектлон эрхлэх ажлын эхлэл 1200-гаад оны дунд орчимд Монгол "улсад бий болжээ гэж үзэж болох байна. 

    Судалгааны анхаарал татах өөр нэгэн объект нь улсын дээд заргач юм. Судлаач М.Цогтоо: *Чингис хаан Шихихутагийг *бүх улсын доторхи хулгайг цээрлүүлж, худлыг мохоож, үхүүлах ёстойг үхүүлж (яллах ёстойг яллаж) бай* хэмээн дээд шүүгчээр томилсны гадна түүнд үг ажилтай нь шүуд холбоотой *...улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв*-ах үүрэг оногдуусан нь улс орны дотоод аюулгүй байдлыг хангах буюу сөрөх тагнүулын ажил хариуцуулсан байна* гэжээ. Сөрөх тагнуулын ажлыг эрхлэн гүйцэтгэхэд Шихихутаг тодорхой эрх, үүрэг хүлээж байсан болов уу гэсэн байдал ч ажиглагдаж байна. Үүнд: 

    -Эрүүгийн гэмт хэргийг илрүүлэх, түүнээс урьдчилан сэргийлэх, эрүүгийн нөхцөл байдлыг мэдэрч байхад тагнуулын ажил зайлшгүй шаардлагатай юм. 

    -Шихихутаг тагнуулын ажлын зохих мэдэгдэхүүнтэй хүн байсан болов уу гэсэн сэтгэгдэл Хорезмийн шах Желаль эд Диний армийг ажиглах үүргийг Чингис хаанаас түүнд өгч байснаас төрж байна. 

    Судлууштай өөр нэгэн аппарат нь гадаад харилцааны асуудал хариуцсан нэгж юм. Монголын нэгдсэн улсын үед гадаад харилцааны албан хэргийг эрхлэн явуулдаг тусгай аппарат хааны дэргэд ажиллаж байжээ. Аль ч улсын гадаад тагнуулын ажиллагаа нь гадаад харилцаатайгаа холбоотойгоор хөгжиж ирсэн байдаг. Энэ талаар орос улсаар иш татан урьд нь өгүүлсэн билээ. Эртний монгол улсад ч гэсэн тагнуулын ажилд элчин харилцааг ашиглаж байв. Тиймээс ч Монгол улсын элч нарыг европ дахинд татарын тагнуул хэмээн нэрлэж тэднээс ихэд болгоомжилдог байжээ. Ийм байдлуудыг судлаач М.Цогтоо эрэгцүүлээд: *.,.тагнуулын ажил эрхлэх байгууллагын эх үндэс нь гадаад харилцааны байгууллагатай хамт буюу түүний далбаан дор тавигдсан гэж үзэх үндэстэй юм* гэсэн санал дэвшүүлжээ. 

    Өмнө өгүүлсэн байдлуудыг нэгтгэн үзвэл, Чингис хаан тагнуулын ажлыг цэрэг, улс төр, эрүүгийн чиглэлээр төрөлжүүлж, улс төрийн гадаад тагнуулын үүргийг гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн нэгжид, улс төрийн сөрөх тагнуулыг хишигтэнд, цэргийн тагнуулыг цэргийн бодлогын газарт, эрүүгийн чиглэлээр зохиох гүйцэтгэх ажлыг улсын эд заргачийн эрх, үүрэгт хамаатуулан зохион байгуулжээ гэсэн дүгнэлтэнд хүрч байна. 

    Энэхүү тогтолцоог Хубилай хаан 1271 онд өөрчлөж, цэргийн болон улс төр, эрүүгийн чиглэлээр зохиох тагнуулын ажил, үүргийг Нууц бичгийн яаманд төвлөрүүлжээ. Энэ талаар Юан улсын сударт: тус яам нь цэрэг дайны, гадаад харилцааны, хааны бие ба ордны шадар цэрэг зэрэг *бусад нарийн xэpэг*-ийг захирдаг тухай өгүүлжээ. Нууц бичгийн яамны харъяа *цэрэг, иргэний хэрэг*-ийг захирах *Дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс*-ийг орон нутгийн муж, зах хязгаарт байгуулсан нь сөрөх тагнуулын ажлыг Юан гүрний хэмжээнд зохион байгуулах бололцоог бүрдүүлж өгсөн байна. 1293 оны байдлаар Дэлгэрэнгүй тохинуулах хэлтэс 15 байжээ. 

    XIY зууны II хагасаас XIX зууны монголчуудын тагнуулын тухай мэдээ, баримт сэлтийг төдийлэн олж үзэж чадаагүй болохоор дурдаж байгаа цаг хугацаанд тагнуулын асуудлыг ямар байгууллага эрхэлж байсныг баттай хэлэх бололцоо тун хомс байна. Судалсан баримт материалдаа тулгуурлан үзэхэд, тухайн үед тагнуулын ажлыг цэргийн болон гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн нэгж зонхилон гүйцэтгэж байжээ. Харин Олноо өргөгдсөн Монгол улсын үед гадаад тагнуул, сөрөх тагнуулын ажлыг Гадаад, Дотоод, Цэргийн, Шанзудбагийн яамд, Хязгаарын сайдын газрууд хариуцаж байжээ. Живзундамба хутагтын дэргэд тагнуулын мэдээлэл дүн шинжилгээний ажил эрхэлсэн тусгай нэгжийг ажиллуулж байсан байна. Энэ талаар Намжилын Хаянхярваа 1934 оны тавдугаар сарын 24-нд мөрдөн байцаалтанд мэдүүлэхдээ: *0лноо өргөгдсөний хоёрдугаар оноос эхлэн эзэн хаан Живзундамба хутагт, Шанзүдба Бадамдорж, Чин ван Дашдэндэв нар лам нарын болон сүм хийдийн дотор тагнуулын байгуулалт хийж, Да амбан Магсар бээс харчуудын дотор тагнуулын ажил зохион байгуулж байхад, Богдын дэргэд шадар байсан Баатар захирагч товчлогчийн чанартай, гадаадаас ирсэн мэдээ зүйлийг Живзундамбад нэвтрүүлэн өгөх ба Живзүндамба зэрэг дээд удирдлагын гадаадад гарах ба дотоодын бүхий л бичиг хэргийг ерөнхийлэн эрхлэж байв. Баатар захирагч бүхий л мэдээг өөрийн гараар бичиж, Живзундамбад өгдөг журамтай байв*1 гэжээ. Мэдүүлгээс харахад, Богд хаант Монгол улсад тагнуулын ажлыг 1912 оноос эхлэж лам нар, харчуудын чиглэлээр сөрөх тагнуулын, гадаад чиглэлээр тагнуулын ажлыг зохион байгуулсан байна. 

    Тухайн үүед сөрөх тагнуулын ажлыг Дотоод яам голлон эрхлэж байв. Тус байгууллагаас зохиох сөрөх тагнуулын нэгэн гол зорилго нь Монгол улсад өмнөөс ирэх тагнуулчдыг цаггүй цагдан сэргийлэх явдал байжээ. Энэхүү зорилгыг орон нутаг дахь харъяа байгууллагуудаараа дамжуулан Дотоод яамнаас гүйцэтгэхдээ гадаадын харъяат хүмүүсийг хянах системийг буй болгож, хатуу чанд хянан харгалзаж байжээ. Хяналтын системийг боловсронгуй болгох, гэмт этгээд, сэжигтэнг эрэн сурвалжлах, шалгах ажлыг нэгэн газарт төвлөрүүлэх зорилгоор Дотоод яамны харъяанд 1912 онд байгуулсан *Нийслэл хүрээ, Маймаа хотын иргэдийн хэргийг хамааран шийтгэх түшмэл*-ийн газрыг 1913 оны 2 дугаар сарын 17-нд хэлтэс болгон өргөтгөж, дүрмийг мөн сарын 26-нд Дотоод яамнаас батлан гаргажээ. Ингэснээр тус хэлтэс нь хятад иргэдэд тавих хяналтыг улсын хэмжээнд зохион байгуулж удирдах болсон байна. Хятадуудад тавих хяналтьш ажлыг зохион байгуулахын тулд 12 хятад худалдаачдаас бүрдсэн *Хятад худалдааны дарга* хэмээх зөвлөл байгуулж, түүгээрээ дамжуулан гүйцэтгэж, сэжигтэй этгээдүүдийг Монгол улсаас хөөн гаргах арга хэмжээг авч байжээ. Юуны түрүүнд эрхэлсэн ажилгүй гуйлгачин, хэрмэл танхай хятад иргэдийг тоолон бүртгэж буцаах, аллага, дээрэм тонуул үйлдэж, үймээн дэгдээж байсан *хуаз* хэмээх зэвсэгт бүлэглэлүүдийг устгах арга хэмжээг зохион байгуулсан байна. Түүний дүнд 1910 онд 100 мянгад хүрээд байсан хятад иргэдийн tоо 6 жилийн дотор 3 дахин цөөрчээ. 

    Богд хаант Монгол улсын үед тагнуулын ажлыг урьдын адил хаан эзний мэдэл дор төвлөрүүлэн зангидаж байсны зэрэгцээ зайлшгүй шаардлагатай нөхцөлд улсын дээд хурлаар хэлэлцэж байжээ. 

    Энэ үеийн тагнүулын үйл ажиллагааны нэгэн өвөрмөц онцлог нь Монгол улсын тусгай албаны гадаад хамтын ажиллагааны эх суурь тавигдсанд оршино. Үүнии нотолгоо болгон нэгэн баримт өгүүлсү: Японы тусгай албаны ажилтан Чин гэгч этгээд Хиагтын *Төмөр утасны хороо*-ны даргын халхавчаар Монголд суурьшин тус улсын төдийгүй Хаант Орос улсын эсрэг тагнуулын ажиллагааг зохион байгуулж байгаа талаар гүйцэтгэх ажлын шугамаар мэдээ авагджээ. Тийм мэдээлэл ч оросын тусгай албадад авагдаж, асуудлыг Хаант Орос улсын хилийн комиссар, мэргэждийн тагнуулч Хитаров тагнан шалгаж байжээ. Монгол, орос хоёр улсын аль алиных нь эсрэг чиглэсэн тагнуулын ажиллагаа нь тус хоёр улсын тусгай албадыг үг хэрэг дээр хамтран ажиллахад хүргэсэн байна. Хэрэг шалгалтаар Чингийн гэмт үйлдэл, санаа зорилгыг бүрэн тогтоон баримтжуулж, Монгол улсаас хөөн гаргажээ1. 

ЭРТНИЙ МОНГОЛЧУУДЫН ТАГНУУЛЬШ АРГА МЭХ 

Цэргийн ёс энэ тэргуунд аргыг эрхэмлэнэ Чийрэгт буурайг үзүүлэх, буурайд сүрийг хэрэглэх нь цөм дайсныг нэвт үзэж урлаж хэрэглэх арга болно. 

МУХУЛАЙ 

    Тагнуулын ажиллагаа бол аливаа улсаас улс төрийн бодлого, шийдвэрээ боловсруулах, хэрэгжүүлэх бусад орны талаар өөрт шаардлагатай чухал мэдээ баримт сэлтийг олох болон гэмт байгууллага, бүлэглэл, этгээдийг илрүүлэх, тэдний зорилго, үйлдлийг тогтоох, таслан зогсоох, гэмт үйлдлээс урьдчилан сэргийлэх зэргээр улс орныхоо аюулгүй байдал, ашиг сонирхолыг хамгаалахад ашигладаг чухал хэрэгсэл юм. Түүнчлэн эзлэн түрэмгийлэх, хорлон сүйтгэх ажиллагаанд өвөрмөц зэвсэг хэрэгсэл болж ирсэн түүхтэй. 

    Тагнуулын ажиллагааг зохиох үндсэн хүч, хэрэгсэл нь тагнуулч, туршуулч бөгөөд орчин үед шинжлэх ухаан техникийн ололтыг Тагнуулын хэрэгсэлд өргөн ашиглаж байгаа ч гэсэн үнэн, бодитой, нэн чухал мэдээ, баримт сэлтийг тагнуулын бүсад хэрэгсэлтэй харьцуулбал бага зардлаар олох, тусгай албадын бусад зорилгыг хэрэгжүүлэхэд хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл хэвээр байсаар байна. Тиймээс 1992 онд АНу-ын Конгрессийн хоёр хороо *Туршуулын бүрэлдэхүүнийг чанаржуулах талаар зайлшгуй авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээний тухай* ТТГ-ын захирлын илтгэлийг хэлэлцээд: *Хүн эх сурвалжтай Тагнуулын ажлыг боловсронгуй болгох, энэ ажилд өндөр ач холбогдол өгөх нь чухал...Туршуулын хүчээр хамгийн үнэтэй, бодитой мэдээг хямд зардлар олж байгаад эргэлзээ алга...* гэж үзсэн байна. Илтгэлтэй холбогдуулж, туршуулын хүчээр мэдээ олох ажиллагааны эрх зүйн үндсийн бэхжүүлж, төсвийг нэмэгдүүлэх; үндэсний аюулгүй байдал, ашиг сонирхолд холбоотой анхаарал татсан онцгой асуудлаар мэдээ олоход туршуулчийг чиглүүлэх; тагнуулч, туршуулчаа хамгаалахад бэлэн байх; хүн эх сурвалжтай тагнуулын ажил эрхэлдэг албадын үйл ажиллагааны уялдааг зохицуулж байхын тулд энэ асуудлыг эрхэлсэн Үндэсний төв байгуулахыг уриалсан байна. 

    Хүн эх сурвалжит тагнуулын сүлжээг монголчууд эрт цагаас чадварлаг зохион байгуулж ирснийг Цагаан татар тэргүүтэй дөрвөн татарын холбоо үүсч, Далан нөмрөгт хүчээ хуримтлуулан Чингисийг довтлон барьж устгахаар төлөвлөсөн байлдааны ажиллагааг болон Чингисийг олзлон авах Найманы цэргийн нууц төлөвлөгөөг урьтан мэдэж цохилт өгсөн, Кавказын өвөр дэхь Муганы хөндийд өвөлжихөөр зэхэж баисан Зэв, Сүбэдэйн цэргийг гэнэдүүлэн довтлох Гүржийн хааны байлдааны төлөвлөгөө, түүнчлэн Мөнхийг хаан өргөмжилснийг Тулуйн ургийнхан эсэргуүцэж, төрийн эргэлт хийхээр хуйвалдсаныг тандан мэдэж, зорилго, үйлдлийг нь таслан зогсоосон зэрэг олон арван үйл явдлууд илэрхийлдэг. 

    Тийнхүү чадварлаг сүлжээ байгуулахын тулд тагнуулч, туршуулчийнхаа сонголтонд онцгой анхаарч байжээ. Чингис хаан: *Үл харгис, үнэнч шудрага, цэгц журамтай, эрдэм гүн, билэг хурц хумуусийг эрхбиш сайшаан хүндлэх хэрэгтэй бөгөөд зусар харгис ба элбэрэл журамгүй этгээдийг жигшин занах хэрэгтэй* хэмээн зарлиг буулгасан нь угтаа тагнуулч, туршуулчаар ажиллуулах хүнийг сонгоход баримтлах зарчим, үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр болж байсан гэж хэлэхэд ташаарахгүй бизээ. Мөн тэрбээр *Хүн бүрт сайн ба саар тал гэж бий. Тиймээс хүнийг хэрэглэхдээ түүний товойсон сайн талыг үзэж хэрэглэх нь чухал. Жишээлбэл, эрэлхэг баатар бөгөөд эрдэм бодлоготой хүнийг цэргийн жанжнаар, нарийн нямбай бөгөөд залхуугүй хүнийг ачаа хөсгийн удирдах ажилд, болхи тэнэг хүнийг мал маллуулах ажилд хэрэглэвэл зохино* хэмээн сургаж байжээ. Тагнуулч, туршуулчаа төдийгүй төрийн түшээ нарыг сонгоход баримтлах энэхүү зарчмыг их хааны үйл хэргийг залгамжлагчид хатуу чанд сахин мөрдөж, баяжуулан, эрх зүйн хэм хэмжээ болгон мөрдүүлж байсан байдаг. Тухайлбал, сайн түшмэлийг сонгон хэрэглэх нь уг төрийн мандах буюу доройтохтой шууд холбоотой асуудал хэмээн Хубилай хаан сургаал айлтгаад, их үйл хэрэгт зүтгүүлэх хүмүүнийг сайтар шинжлэн, гүн онож мэдэхийг зарлиг болгож байжээ. 

    Монголчууд туршуулчаар ажиллуулах хүнийг элсүүлэхийн тулд сонгосон хүнийхээ үзэл бодол, итгэл үнэмшил, ашиг сонирхолын аль нэг давуутай талыг элсүүлэх үндэс болгож байжээ. Үзэл бодол, итгэл нэмшлийн үндсийн хувьд, хаан эзнээ тэнгэрийн хүү буюу бурхны элч төлөөлөгч хэмээн шүтэн биширч, зарлиг үг, цаазыг ёсчилон биелүүлдэг монгол хүний сэтгэл зүйн онцлогийг гол төлөв ашиглаж байсан байна. Хубилай хааны дэргэд 1272-1289 онд алба хашсан, Энэтхэг зэрэг улс оронд Монгол улсын элчээр томилогдон очиж, бас Хятадын муж, хотоор чөлөөтэй хэсэн явдаг байсан болон Юан гүрний төрийн чухал ажил хэрэг, тэр ч байтугай цэргийн нууцыг нь хүртэл сайн мэддэг Марко Поло: * Зарлиг тушаалыг ертөнцөд хосгүй сайн дагаж гүйцэтгэдэг*1 улс бол монголчууд гэсэн бол мөн үед амьдарч байсан түүхч Степанос Орбелян: *...эзэн ноёндоо үнэнч, хүлцэнгүй, ухварлан сэтгэх хийгээд үйлтгэх хэрэгтээ чигч шудрага улс болой*2 гэж монголчуудын сэтгэлгээний онцлогийг илэрхийлсэн байдаг. Мөн Богд хаант Монгол улсын тагнуулын ажиллагааны талаар 

    Н.Хаянхярваа 1934 онд мөрдөн байцаалтанд өгсөн мэдүүлэгтээ: *...тэр үед тагнүулын ажлыг эзэн хааны зарлиг хэмээн явуулж ирсэн* гэжээ. Эртний монгол цэргийн сахилга хариуцлагын талаар судлаач О.Цоодол Цөөнөөс цөөн гарз* өгүүлэлдээ: *Монгол хүний ахас ихэсээ хүндэтгэх ёс, өвөг дээдсийн сургаалийг зарлиг мэт дагаж биелүүлдэг ёс нь цэргийн дотор төдийгүй тухайн үеийн нийгмийн байгууллын хууль байсан. Нөгөө талаар монгол хүний шудрага зан, өөрөөр хэлбэл хэлснээсээ буцдаггүй, зорьсноосоо няцдаггүй, хийе бүтээе гэвэл амь нacaa алдсан ч хамаагүй зүтгэж байж зорьсондоо хүрдэг төрөлхийн чанар монгол цэргийн сахилгад нөлөөлж байжээ гэж онцлон дурджээ. Энэ бүхэн бол төрөө хаанаараа, хаанаа бурхны элчээр төлөөлөн ойлгож байсан үзэл, итгэл үнэмшил нь монгол хүнийг элсүүлэх хамгийн тохиромжтой үндэслэл болж байсныг харуулж байна. Харин гадаадын иргэдийг туршуулчаараа ашиглахын тулд гол төлөв ашиг сонирхолыг нь үндэслэл болгож байжээ. 

    Чингис хааны үед худалдаа наймаа эрхлэдэг гадаадын иргэдийг элсүүлэхэд анхаарч байжээ. Үүний учир шалтгааныг эрдэмтэн Сайшаал: *...худалдаачдын өргөн мэдлэг ба арилжаа наймаа хийх арга нь Чингис хааны сонирхлыг ихэд татсан. Ингээд хөрш улсын дотоод байдал, нутаг орны хэмжээ, хот балгас, суугууль ард, зам нэвтэрлэгээ, гаралт үйлдвэрлэл, ааль зан, эд эрдэнэ, сонин гайхамшиг зүйл, ялангуяа цэрэг, зэвсэг мэтийн улсын хамгаалалтын хүчинг нь ойлгон мэджээ. Эдгээр нь Чингис хааны гадагш дайлах дайнд дутагдаж болзошгүй чухал мэдээ болох юм*2 гэж үзжээ. Үнэхээр ч тэд худалдаа наймааны ажлаар гадаад улс орнуудаар аялан явахдаа янз бүрийн давхрагын хүмүүстэй уулзаж олон талт мэдээлэл олох, зам зуурын элдэв зүйлсийг биечлэн тагнаж судлах бололцоо илүүтэй, халхавч үнэмшилтэй байв. Худалдаачид ч гэсэн эрдэмтэн В.В.Бартольдын өгүүлсэнчилэн: *...худалдааны зам харгуйг аюулгүй байлган, арилжаа наймааг тасралтгүй явуулах нөхцөлөөр хангуулах ашиг сонирхолдоо хөтлөгдөж Монгол улсын тагнуулын ажиллагаанд хүчин зүтгэж байжээ. 

    Ашиг сонирхолын өөр нэгэн хэлбэр материалаг сонирхолыг ч монголчууд ор ашиглаж байгаагүй гэж үзэж боломгүй юм. учир нь монголчууд манж, хятадыг эрхшээлдээ оруулж, эрхшээл нөлөөнд нь өртөж байсны хувьд тэднээс сурсан ч зүйл бий тэдэнд сургасан ч зүйл буй билээ. Хятад, манж нар тагнуулын ажиллагаандаа материаллаг сонирхолыг идэвхтэй ашигладаг байжээ. Жишээлбэл, манжийн амбаныхан эд мөнгөний шуналтанг өдрийн арван лангаар хөлслөн YIII Богд Жибзундамба хутагт, Далай лам хоёрыг сэм тагнуулж байсан байдаг. 

    Туршуулч элсүүлэх ажиллагаанаас үүдэн гарч ирж буй нэгэн асуудал нь баталгаажүүлалт юм. Эртний монголчууд тагнуулч, туршуулчаа дайсны талд урвах, худал мэдээлэхээс сэрэмжлэн андын тангараг өргүүлэх, ах дүү, дотны хүнийг нь барьцаалах аргаар элсүүлэлтээ баталгаажуулж байсан байна. Жишээлбэл, Алтан улсын элчээр Хэрэйдэд байхдаа Чингис хаантай танилцаж, хүчээ зориулахаар шийдсэн Елюй Ахайг2 туршуулчаар элсүүлээд үнэнч ажиллахын баталгаа болгон дүүг нь барьцаалсан байна. Энэ талаар эрдэмтэн Сайшаал эх сурвалжаа дурдалгүйгээр: *Ахай...дүү Елюй Тохуг барьцаа болгон хааны турхагаар үлдээжээ. May өндөрийн байлдааны дараа ах дүү хоёул *Балжидийн тангараг*-т оролцсон гэдэг. Чингис хаан Хэрэйдийг мөхөөсний хойно Ахай улсдаан буцаж харьсангүй*1 гэжээ. Үүнээс үзэхэд Ахай Хэрэйдэд суурин туршуулчаар ажиллаж байсан байна. Баталгаажуулалтын өөр нэгэн хэлбэр нь андын тангараг өргүүлдэг явдал байсныг өмнө цухасхан өгүүлсэн билээ. Түүнийгээ тодруулан бататгахын тулд баримт түшин өгүүлсү: Монголын нууц товчооны 182 дугаар зүйлд: Чингис хаан нөхдийн хамт Балжун нуурт түр буудлаад байхдаа худалдаачин Асантай танилцаж, анд бололцон тангараг өргүүлсэн тухай өгүүлдэг. Тэрхүү худалдаачны талаар судлаач Л. Батдолгор эх сурвалжаа дурдалгүйгээр: *Асаныг явуулж Алтан болон Хорезм улсын дотоод, гадаад байдлын талаар мэдээ авч байжээ*2 гэж үзсэн байна. Ингэж үзэх нь бодит байдалд нийцэх бөгөөд учир нь Монголын нууц товчоог зохиогч нь Асан нэрээр гадаадын нийт худалдаачдыг төлөөлсөн болон монгодчууд тэднийг тагнуулын ажилд идэвхтэй ашиглаж байсан явдал юм. Асан бол нэг хүн биш гэдгийг нилээд эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрдөг. Тэдний нэг, эрдэмтэн Сайшаал: *Асан ганц хүн биш. Харин бүх Дундад улс ба бүх Дундад Азийн хоорондох арилжааг ноёрхож байсан олон арван том том худалдаачны бүлгэмүүд болно*3 гэжээ. Чингис хаан тагнуулч, туршуулчаар ажиллуулах хүнээрээ андын тангараг өргүүлж байсан нь ийнхүү тодорхой болж байна. Анд бололцох ёсны утга учрыг академч, доктор Ч.Жүгдэр: *Анд бололцох хоёр этгээдийн тангараг нь тэдний хооронд нэг ёсны ам гэрээ байв. 

    Хэрэв тэд ам хэлэлцээрийг зөрчиж, андгай тангаргаа эвдвээс зохих шийтгэл, түүний дотор санаа сэтгэлийн элдэв ял шийтгэлийг хүртэл үзүүлдэг заншилтай байв гэжээ. Үүнээс үзвэл, тагнуулч, туршуулч хүн андын тангаргаа няцваас ашиг сонирхолоо хангуулах боломжоо бүрэн алдах төдийгүй ял зэмд унах тул хүлээсэн үүрэг, өргөсөн тангаргаасаа няцах ямар ч бололцоогүй байсан байна. 

    Монголчууд дайсныхаа болон тэдний холбоотон, сонирхол татагч бусад этгээдүүдийн нууц бодлого, зорилго, төлөвлөгөө, үйл ажиллагааг илрүүлэх, таслан зогсоох, тэдгээрээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор тэдний дунд тагнуулч, туршуулчаар нэвтрэх ажиллагааг цаг, үе нөхцөл байдалдаа нийцүүлэн зохион байгуулж иржээ. Чингис хаантай санал зөрчилдөх болсноос аргагүйн эрхээр түүнийг орхиход хүрсэн халхавчаар Сүбэдэй жанжныг татаруудын дунд оруулсан, Алтан улсаас Хэрэйдэд сууж байсан элчийг нь элсүүлсэн, Хорезмийн Мерв хотын сүмийнхний дунд Чингисийн тагнуулч нэвтэрсэн гэхчилэн үйл явдлуудаас харахад дайсныхаа болон тэдний холбоотон, сонирхол татагч бусад этгээдуүдийн дунд тагнуулч, туршуулчаар нэвтрэхдээ сонирхол татаж буй нөгөө талын хүнийг элсүүлэн авах, өөрийн тагнуулч, туршуулчийг оруулдаг аргатай байжээ. Дайсныхаа дунд тагнуулч, туршуулчаа нэвтрүүлэхдээ гол төлөв шууд оруулах аргыг хэрэглэж байсан байна. Жишээлбэл, Чингис хаанаас Ван ханы; хурээнд туршуулчаа оруулахын тулд эхнэр, хүүхэд нь тэдний эрх мэдэлд байсан Сүхэхэйжэүнийг сонгон дүү бариулах халхавчаар очуулжээ. Сүхэхэйжэүн ч Ван хантай уулзаж Чингисийн хэлүүлсэн зүйлсийг дамжуулсныхаа дараа *Миний эхнэр хүүхэд таны мэдэлд байгаа учир би эндээ үлдмээр байна* хэмээн шалтаглажээ. Хууртсан Ван хан зөвшөөрснөөр Чингис хаан зорилгоо хэрэгжүүлэх бололцоотой болсон ажээ. Энэ талаар дараа дэлгэрүүлэн өгүүлэх болно. 

    Сонирхол татаж буй талынхаа дотроос элсүүлэхдээ тэдний тагнуулч, туршуулыг давхар элсүүлж байсан эсэх асуудал тун эргэлзээтэй юм. учир нь Чингис хааны үед бусад улс орны тагнуулч, туршуулчийг илрүүлээд *шууд цаазлан хороодог байжээ гэж ОХу-ын эрдэмтэн С.А.Воронцов үзжээ. Мөн *бусдын үйл хөдлөлийг далдаас тaгнaгcaд*2-ьIг цаазлах заалт Их засаг хуулинд байсан зэргийг эрэщүүлбэл Чингисийн үеийн монголчууд гадаадын тагнуулч, туршуулыг давхар элсүүлэх аргыг ашиглах бололцоогүй байсан бололтой байдал харагдаж байна. Гэтэл давхар элсүүлэх аргыг хөрш хятад үлс бүр МЭө ашиглаж байсан билээ. Монголчууд өмнөд хөршөөсөө, тэд монголчуудаас сурсан зүйл их. Тийм болохоор тэрхүү аргыг ашиглаж байсныг ор үгүйсгэж боломгүй юм. Нөгөө талаар Елюй Ахайг элсүүлсэн явдал сонирхол татдаг. учир нь аливаа хүчирхэг болон хүчирхэгжиж байгаа улс орны бодлого, үйл ажиллагаа бусад орны анхаарльш төвд байдаг нь нийгмийн төв хүрээний онолоор ч авч үзсэн жам ёсны зүйл. Тэгвэл тухайн үед Хэрэйд нь монголын ханилаг аймгуудын дунд нэр хүндтэй, харьцангуй хүчирхэг байсан ба Ахайг тэнд элчээр суулгахдаа Алтан улс албан ёсны байгууллагын халхавчийг тагнуулын зорилгод ашигладаг улс орны арга барилыг умартаагүй байх. Энэ үүднээс асуудалд хандвал монголчууд давхар элсүүлэх аргыг ашиглаж байсан гэж үзэж болмоор байна. 

    Тагнуулын ажлын үр өгөөж тагнуулч, гуршуулынхаа нууцлалыг хэрхэн хангаснаас шууд шалтгаалдаг. Монголчууд тагнуулч, туршуулынхаа нууцлалыг хангахын тулд тэдний халхавчийн асуудалд онцгой анхаарч, халхавчийг сонгохдоо цаг үе нөхцөл байдлыг сайтар харгалздаг байжээ. Тэд ХIII зууны үед худалдаа, элчин харилцааг, XIY" зууны II хагасаас худалдааг, XIX зууны үеэс эрэл, мөргөл, бадарчингийн дүрийг халхавчид өргөн ашиглаж байсан байна. Энэ талаар эрдэмтэн Ж. Бор: *ХIII-ХIY зууны Монгол үлсын элчин харилцаа нь харь бусад оронтой дипломат ба эдийн засгийн харилцаа тогтоох, нөгөөтэйгүүр тэдний байдлыг заншлан мэдэх гэсэн хоёр чиглэлээр хөгжиж байжээ*1 гэсэн бол эрдэмтэн Ж.Ж. Саундерс: *Чингэхлээр монголын жирийн худалдаачид хүртэл харь орны ноёд, хаадыг түгшээн сэжиглэхэд хүргэдэг байв. Отрарт 1219 онд алагдсан тэмээн жингийнхний дотор Хорезмийн батлан хамгаалах хүчийг тагнахаар илгээсэн нууц хүмүүс орсон байж болох юм*2 гэжээ. 

    Отрарт алагдсан тэдгээр хүмүүсийн дунд Чингисийн тагнуулч, туршуулч байсан эсэх нь нотолгоо баримт ховор учраас түүх судлалд бүрхэг хэвээр байсаар, байна. уг асуудалд хамгийн ойр дөхөм нь Хорезмийн шах Желаль-Ад Диний бичээч Мухаммед ан-Нисава болон Минхадж Ад-динал-Джузджаны зохиолууд юм. Нисава: 

    *Худалдаачдын баялагт шунсан Ианал-ханаас султанд худал, хуурмаг захидал бичихдээ: Отрарт ирсэн эдгээр хүмүүс хэдийгээр худалдаачид хэмээн нэр зүүсэн боловч үнэндээ худалдаачид биш юм. Тэд өөрсдийн зорьж ирсэн худалдаа арилжааны хэрэгт огт холбогдолгүй нөхцөл байдлыг сурвалжлан мэдэж, жирийн нэг ардтай учрахдаа айлган сүрдүүлж *Та нар юу хийж дэмий сууцгаана вэ. Та нарт удахгүй их аюул нүүрлэж ирнэ. Түүнийг ямар ч чөтгөр хориглон зогсоож чадахгүй байна* гэжээ. Энэ мэт юмыг тэрбээр заяа муут элч нарт тохооход, тэднээс султан сэрэмжлэн, чухам ямар учиртай ирснийг байцаан мэдэх хэрэгтэй хэмээн зарлиг буулгав. Энэ зөвшөөрлий авч Ианал-хан тэднийг баривчлав. Тэр цагаас хойш тэдний тухай мэдээ чимээ тасарч, тэдний ул мөр ч алга болов. Ийнхүү тэдний баялгийг хаан булаан авч завшжээ гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Түүнчлэн эрдэмтэн И.П.Петрушевский: *0трарт ирсэн худалдаачид үймээн самууруулах цуурхал тарааснаараа Чингис хааны зарлигийг биелүүлж байсан гэсэн дүгнэлт хийж болно*2 гэсэн байна. Иш татсан сурвалж, дүгнэлтээс үүдэн, Чингис хаан Хорезм улсын дотоодод тогтворгүй байдал бий болгох зорилгоор, тагнуулын аргаар хүн ардынх нь сэтгэл санааг үймүүлсэн эсэхийг тунгаах шаардлага гарч байна. 

    Монголчууд дайтах улс орныхоо хүн ардын сэтгэл санааг төөрөгдүүлэх ажлыг аян дайныхаа өмнө зохиодог байсан нь үнэн. Харин тухайн үед тийм зорилго тавих шаардлага байсангүй. Алтан болон Хар Кидан улсад хийсэн аян дайнаараа түүхч Жүвэйний бичсэнчилэн: баруун орны худалдаачид зуун зүг нэвтрэн худалдаалах үлэмж таатай нөхцлийг бүрдүүлээд байсан монголын төрийн ойрын зорилт нь улс орныхоо эдийн засгийг сэргээн бэхжүүлэх явдал байв. Энэ зорилтоо амжилтай шийдвэрлэхийн тулд Дундад Азитай харилцаа тогтоох замыг сонгоод байлаа. Тиймээс Дундад Азийн элч, худалдаачдыг Чингис хаан тааламжтай хүлээн авч, хариу илгээхдээ, найрамдалт харилцаа тогтооно гэдэгт итгэж байгаагаа Хорезмийн шахад илэрхийлсэн байна. Ийм нөхцөлд тэрээр найрамдалт харилцаа тогтоох гэж байгаа улсынхаа хүн ардын сэтгэл санааг үймүүлэн самууруулах ажиллагаа зохиох үндэслэлгүй юм. Иймээс *0трарт ирсэн худалдаачид Чингис хааны зарлигаар үймээн самууруулах цуурхал* тараасан хэмээх И.П.Петрушевскийн дүгнэлт бодит байдалд нийцэхгүй байна. 

    Чингис хаан 1215 онд Хорезмийн элчийг хүлээн авч, хариу өгүүлэхдээ: Түрэгийн орнуудыг байлдан дагүүлснаа мэдэгдэж, хүдалдааны зам харгүйн аюүлгүй байдлыг бататгах зорилгоор найрамдлын гэрээ байгүүлахыг санал болгоод * Мүхаммед шах чамайг хүүгээ гэж үзье* гэж хэлүүлсний далд үтга санаа тодорхойгүй байсаар эдүгээ хүрлээ. үг үгний үтгын талаар И.П.Петрүшевский: *Тэр үеийн дипломат ёсоор бол хаан өөр нэг хааныг өөрийн хөвгүүн гэвэл түүнийг өөрийн хараат болгон хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг болдог гэсэн бол академич, доктор Ч.Далай: *үг нь монгол ёс заншлаар хэнийг ч бай хүүгээ гэж үзлээ гэж хэлэхэд тэр нь эе эвийг хичээсэн, итгэл хүлээлгэсэн үг юм. Гэхдээ Чингис хаан чүхам ямар үтгаар хэлсэнг таахад хэцүү*2 гэжээ. Миний бодлоор тэрхүү үг нь түхайн үлсыг хараат болгосноо илэрхийлсэн бүс харин Хорезмийн хаант үлсаас илүү хүчирхэгжиж байгаагаа илэрхийлж, монголчүүдтай сөргөлдөхгүй байх, төвийг сахих, айл хөршийн ёсоор найрсаг харилцаатай байх нь ашигтай юм байна гэсэн сэтгэгдлийг шахад төрүүлэх зорилгыг агүүлсан байж болох юм. 

    Чингис хааны элч Бүхарт очсны дараахан Монголын хүдалдаачид Отрарт очжээ. Эдгээр хүдалдаачдын талаар Отрар хотын захирагчаас Мүхаммед шахад мэдэгдэхдээ: *өөрийн зорьж ирсэн хэмээх хүдалдаа арилжааны хэрэгт огт холбогдолгүй нөхцөл байдлыг сүрвалжлан мэдэж* авахыг оролдсон хэмээснээс үзвэл тэдний дүнд Чингисийн тагнүүлч, түршүүлч байсан байж магадгүй. Хүдалдааны халхавчаар, олны яриа хөөрөөнөөс тагнүүлын мэдээ сэлтийг цүглүүлах тагнүүлын аргыг идэвхтэй ашипгадаг монголчүүд 400-гаад хүдалдаачдынхаа дүнд тагнүүлч, түршүүлчаа огт орүүлаагүй гэж үзэх нь үнэнд нийцэшгүй юм. Тэдгээр хүдалдаачдын дүнд Чингисийн тагнүүлч, түршүүлч байсныг академч, доктор Ч.Далай, доктор И.П. Петрүшевский зэрэг эрдэмтэд үндсэндээ хүлээн зөвшөөрдөг. Харин тэд ямар даалгавартай байв гэдэг асүүдалд санал зөрчилдөнө. Цаг үе нөхцөл байдал, Монгол үлсын гадаад, дотоод бодлого, Хорезмийн санал, Чингис хааны далд үтгатай үг зэргээс үзвэл *Айл хөршийн ёсоор найрамдалт харилцаа тогтоох, харилцан ашигтай хүдалдаа хийх* Мүхаммед шахын санал, санаачлага үнэн эсэх, тэрбээр Монгол үлсын санал, анхаарүүлгад хэрхэн хандаж бүйг тандан мэдэх даалгавартай байсан байж болох талтай юм. Мөн өөрийн овог, аймгаас 2-3 хүн гаргаж, алт, мөнгөн зоос өгч, тэрхүү хүдалдаачдын хамт сүлтаны ордонд явүүлж хүдалдаа хийлгэж, ховор нандин үнэ цэнэтэй зүйлсийг зориүд олж авчрах зарлигийг Чингис хаанаас ноёд, тайж нартаа бүүлгаснаас үзвэл Хорезм үлсын эдийн засгийн байдлыг шинжин сүдлах зорилготой байсан бололтой. Түүнчлэн *Өөрийн ба бүсдын үгийг үчир мэдэх хүмүүсийн үгтэй харьцүүлж үз. Хэрэв нийлбээс бүгд хэлж болмой. Эс нийлбээс хэлж үл болмой. Гүрван хүн ам авалцан зөвшөөрсөн хэргийг хаа ч өгүүлж болмой. Тийм бүс болбоос батлан итгэж үл болмой* хэмээх бүюү тагнүүлын мэдээ, баримт сэлтийг заавал нягтлан шалгадаг зарчмаа баримтлан *үчир мэдэх* монгол хүнийг хүдалдаачдын цүваанд зориүд орүүлсан гэж үзэхэд лав дөхөж очих бүй заа. Эдгээрээс үзвэл, Чингис хаан зөвхөн цэрэг, дайны зорилго агүүлж тагнүүлч, түршүүлчаа илгээсэн мэтээр үзсэн доктор И.П.Петрүшевскийн үзэл өрөөсгөл юм. Тэрхүү хүдалдаа наймааны ажлаар халхавчлан Хорезм үлсын цэрэг, үлс төр, эдийн засгийн байдлыг нягтлан сүдлахыт Чингис хаан зорилго болгожээ. 

    Монголчүүд гадаад тагнүүлын зорилгод дипломат харилцааг идэвхтэй ашиглаж байсан талаар өмнө дүрдсан. Энэ явдал түс үлсын нэр хүнд, нөлөө олон үлсын тавцанд эзлэх байр сүүриас гадна гадаад тагнүүл, дипломат үйл ажиллагаа хоёрын зорилгыг нэгэн зүйл холбож байдагт оршино. Гадаад тагнүүл, дипломат харилцаа хоёрын үялдаа холбооны талаар сүдлаач Чарьлз үайтон: *Хүн төрөлхтний түүх эхэлсэн тэр цагаас тагнан түрших нь дайтаж бүй хоёр талын хамгийн гол зэвсэг байсаар иржээ. Тагнүүлын ажил нь мөн идэвхтэй дайны ажиллагааны өмнө заавал явагддаг дипломат харилцаанд байр сүүрь эзэлсэн юм. Тиймээс ч тагнүүлч, дипломатч хоёрыг нэг зоосны хоёр тал гэсэн яриа үүссэн нь ор хоосонгүй зүйл. Эрт дээр цагт энэ хоёрын хоорондын ялгаа түн бага байв. Тэдний гол зорилго нь ямар ч хамаагүй үнээр мэдээлэл олж авахад л оршиж байлаа. Гагцхүү үнэн, шүдрага, ил тод замаар түүнийгээ олж авбал дипломатч, харин бүрүү аргаар олж авсан бол тагнүүлч болдог байв. Тиймээс ч эртний Грек, Ромын сонгодогүүд, Библийн сүдраас эхлээд XX зүүны сүүлийн хагасын атомын үе хүртэлх түүх, үтга зохиол нь тагнүүлчдын үйл явдлаар дүүрэн байдаг биз*1 хэмээн оновчтой илэрхийлжээ. 

    Эртний монголчүүд өөрт шаардлагатай мэдээ, баримт сэлт олохын түлд гадаадын хүдалдаачид, элч төлөөлөгч зэрэг хүмүүсийг өндөр хэмжээнд хүлээн авч ярилцах явцдаа асүүлт тавих, сэжигтэй этгээдийн яриаг орон байрных нь гаднаас сэм чагнах зэрэг аргыг ч хэрэглэдэг байсан байна. Энэ талаарх баримт, материал нь үлгэр, домгийн хэлбэрээр үе дамжин үламжлагдсаар эдүгээ хүрчээ. 

    Домог бол өнгөн талдаа үран сэтгэмжийн хүүрнэл мэт байдаг ч үгтаа амьдралд тохиолдсон үнэн бодит баримт, түүхэн болон ортой явдлаас үндэслэсэн байдаг болохоор түүх сүдалгаанд өвөрмөц сүрвалж материал болдог. Жишээлбэл, Крит арлын хаан Миносоос өдөр бүр 7 охин, 7 залүүг авдаг байсан *Минатавр* хэмээх аврага том амьтныг Афин хот үлсын хаан хүү ялан дийлсэн түхай эртний Грекийн домог үлгэрийн мөрөөр мөшгөсөн, эрдэмтэн Артүр Эвансийн ахласан сүдалгааны анги европ дахь соёл иргэншлийн анхны голомт болох Минос хааны Кнос ордонг илрүүлэн асар их баялаг бүхий соёлт давхрагыг нээсэн билээ. 

    Монголчүүдын тагнүүлын эрт цагийн арга, сэтгэлгээнд холбогдох тийм сүрвалжийн нэг нь Царцаа Намжилын домог юм. үг домгоос үзэхэд орчин үед тагнүүлын ажиллагаанд ашигладаг сэм чагнах бүюү техникийн хяналтын сэтгэлгээ олон зүүны тэртээд монгол түмний оюүн сэтгэлгээнд бүрэлдэн тогтсон ажээ. Орон байрных нь гаднаас сэм чагнаж мэдээ олохоос гадна сэжигтэй этгээдийг нүүцаар даган үйлдэл хөдөлгөөн, хань харилцааг тогтоох ажлыг зохиодог байжээ. Энэ аргыг монголчүүд төдийгүй бүсад үлс орнүүд ч эрт цагаас ашигласаар эдүгээ хүрсэн түүхтэй. Жишээлбэл, Хүрээнд байсан Манжийн тагнүүлчид YIII Богд Живзүндамба, ХIII Далай ламын харилцаа, хөдөлгөөнийг мэдэж байх зорилгоор өдрийн 10 лангаар хүн хөлслөн тэднийг сэм дагалдүүлан тагнаж байжээ. 

    Аман зохиолын өв сантай танилцаж сүүхад, орчин үед аливаа үлс орны түсгай албад тагнүүлын ажилдаа ашигладаг үг алдүүлалтын болон асүүлтын аргыг монголчүүд түн эрт цагаас хэрэглэж эхэлсэн болох нь харагдаж байна. Жишээлбэл, мөнгөн ембүү хүлгайлсан хэргийг илрүүлэхийн түлд зохиосон арга хэмжээний талаар домогт ийнхүү өгүүлжээ: Зарга шүүхээр томилогдсон түшмэл цаасаар ембүү хийгээд түүнийгээ хүлгайн хэрэгт сэжиглэгдэж байгаа хүнд өгөөд, за хөө чи эндээ үүнийг бариад сүүж бай. Эвдэж, сэвтүүлж болохгүй шүү. Би түр гарчихаад ирье гээд гэрээс гарчээ. Түшмэл гэрийн ойролцоохон сэжигтний эхнэртэй ярилцаж сүүснаа *Хөөе, чи ембүүг эвдээгүй биз* хэмээн чанга дүүгаар асүүхад сэжигтэн *үгүй, үгүй* хэмээн хариү өгүүлжээ. Түшмэл сэжигтний эхнэрт хандан *3аа хөө, чи сонсоо биз дээ. Тэр ембүү хаана байна* гэхэд эхнэр сандран *Ээ халаг, яадаг билээ, түшмэл минь, өршөөж хайрла* гээд нүүсан газрыг зааж өгчээ. өөр нэгэн домгоос өгүүльө: Зэргэлдээ хошүүны бүсгүй, залүү хоёр үүлэн борооны явдал үйлджээ. Гэтэл хэрэг бишдэж, бүсгүй хүчирхийллийн хэрэгт залүүгаа гүтгэж, хоёр хошүүны хоорондын маргаан болон өндөр авчээ. Асүүдлыг шүүн түнгаахаар товлосон өдөр ч болж, залүүгийн хошүү ноён сэргэлэн түшмэлээ томилон очүүлсан байна. Түшмэл замдаа залүүд хандан *Тэр бүсгүйг хэрхэн яаж хүчирхийлснээ үнэнээр нь өч хэмээн би чамд түшаана. Чи тэгэхлээр, би өмднийх нь гаднаас гээд л байгаарай* гэж захижээ. Хэрэг нийлэх цаг ч болжээ. Түшмэл ч бүсгүй, залүү хоёрыг дүүдан орүүлж ирээд хошүүны нэр гүтаасан амьтан гээд л залүүг баахан загнаж байснаа чи хөө, үйлдлээ үнэнээр өч хэмээн түн ширүүхэн түлгаж дээ. Залүү ч түшмэлийнхээ зааж өгсний дагүү хариүлж гэнэ. Түшмэл, энэ нөхрийн хэлж байгаа үнэн үү хэмээн бүсгүйгээс асүүхад тэрээр, хүдлаа, би өөрөө тайлж өгсөн юм чинь гэжээ. Ийнхүү бүсгүйг гэнэ алдүүлан болсон явдлыг үнэнээр нь өчүүлсэн байна. Иш татсан домгүүдад өгүүлснээр бол үзсэн, харсан, сонссоноо болон үйлдлээ зориүд нүүж байгаа нөхцөлд тэрхүү этгээдээр санамсаргүй хэлүүлэхийн түлд үг алдүүлах аргыг хэрэглэж байсан байна. 

    Орчин үед түсгай албад мэдээ, баримт сэлт цүглүүлахдаа хэвлэл мэдээллийн ил эх сүрвалжийг өргөн ашиглаж байна. Жишээлбэл, АНү-д тагнүүлын ажиллагаанд ашиглаж байгаа мэдээ, мэдээллийн 10 орчим хүвийг түршүүлын, 40 орчим хүвийг техникийн, бүсдыг ил эх сүрвалжийн мэдээ эзлэж байгаа бол Израйлийн түсгай алба мэдээ, мэдээллийнхээ 60-65 хүвийг ил эх сүрвалжаас олдог байна. Монголчүүд энэ аргыг нэгэн адил хэрэглэж ирсэн бөгөөд түхайлбал, Олноо өргөгдсөн Монгол үлсын үед гадаадын цахилгаан мэдээний агентлагүүдын мэдээ, сонин хэвлэл зэрэг мэдээллийн ил эх сүрвалжийг ашиглаж байжээ. 

    Тагнүүлын аргаар мэдээ, баримт сэлт олох нь нэгэн хэрэг. Гагцхүү тэрхүү мэдээ, баримт сэлт ач холбогдолтой, цаг үеэ олсон, үнэн зөв байх нь хамгийн чүхал. Ийм үчир бидний өвөг дээдэс аливаа мэдээ, баримт сэлтийг гүрваас доошгүй мэдээ, баримт сэлтээр нягтлан шалгаж, үнэн, хүдлыг тогтоож байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан: *Өөрийн ба бүсдын үгийг үчир мэдэх хүмүүсийн үгтэй харьцүүлж үз. Хэрэв нийлбээс бүгд хэлж болмой. Эс нийлбээс хэлж үл болмой. Гүрван хүн ам авалцан зөвшөөрсөн хэргийг хаа ч өгүүлж болмой. Тийм бүс болбоос батлан итгэж үл болмой*2 хэмээн зарлиг бүүлгаж байжээ. 

    Эртний монголчүүд гэмт явдлаас тагнүүлын шүгамаар үрьдчилан сэргийлэх, түүнийг таслан зогсоох зорилгоор тагнүүлын өвөрмөц арга хэмжээг зохион байгүүлдаг байсан байна. Түүнийгээ завсардүүлах хэмээн нэрлэж байжээ. Энэ үгийг Гүчин зүргаатын тайлбар толь*-д *Эсрэг хүчнээ дотроос нь задлан бүтаргах ажиллагаа* гэж тайлсан байна. Завсардүүлах ажиллагааг зохиохдоо тагнүүлын түсгай аргүүдыг хэрэглэдэг байжээ. Завсардүүлах ажиллагааны зорилго түс бүрд хэрэглэж байсан аргүүдынх нь онцлогийг тодрүүлан тогтоохын түлд Чингис хааны үед, түүний үдирдлага оролцоотойгоор зохиосон зарим нүүц ажиллагаанд задаргаа болон харьцүүлалт хийж үзье:     

    Хамаг Монгол, Хэрэйдийн хооронд 1202 онд болсон бөгөөд May өндөрийн хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн байлдаанд Чингис хаан ялагдлаас ангижирсан ч ихээхэн хохирол үзсэн билээ. Хэрэйдийн зүгээс үчрүүлах аюүл заналхийлэл ч хэвээр үлдсэн байна. Түүнийг Чингис сайн мэдэж байсан түл тэмцлээ үлс төр, дипломатын аргаар үргэлжүүлж цаг хожихын зэрэгцээ байлдааны бэлтгэлээ хангахыг зорилгоо болгожээ. Тэрээр Хэрэйдийн байдлыг тагнан сүдлаж, Ван ханы холбоотнүүд болох, үрьд өмнө Чингис хаанаас үрвасан Даритай Отчигин, Алтан, Хүчар, Жамүха, Хүлбари, Ойрдын Хүтүга зэрэг хүмүүс дотроо санал зөрчилтэй болохыг мэджээ. Энэ байдлыг ашиглан тагнүүлын аргаар тэрхүү зөрчлийг үлам хүрцатгаж, Хэрэйдийн хүчийг сүлрүүлах, тэдний зүгээс үчрүүлж болзошгүй аюүлыг багасгах зорилгоор Ван хан, түүний хүү Нялха Сэнгүм, Жамүха, Алтан, Хүчар зэрэг хүмүүст элч илгээж дүү бариүлжээ. 

    Ван ханд явүүлсан илгээлтдээ: үрьд нь хэлэлцэж тохирсноо цүцлаж, Чингисийг гэмгүй байтал гэнэдүүлэн довтолсныг нь бүрүүшаажээ. үлмаар өөрийн бие, Ван хан хоёрыг тэргэний хоёр арлаар зүйрлээд, нэг арал хүгарваас үхэр түүнийг чирч чадахгүйг санүүлж, түүнд үрьд өмнө нь хүргэсэн ач түсаа дэлгэрэнгүй дүрджээ. Эцэст, надад ямар осол эндэгдэл байгааг хэлүүлнэ yy гэж хүсжээ. Жамүхад явүүлсан илгээлтдээ: Ван хан, Чингис хоёрын эе эвийг эвдрэлцүүлэн байгааг бүрүүшааж, түүний атаархүү занг бүрүүшаажээ. Алтан, Хүчар нарт, тэдний Хамаг Монголын хаан болцгоо гэж үдаа дараа санал болгоход өөрсдөө үл зөвшөөрснийг нь санүүлаад, Онон Хэрлэн, Түүл гүрван мөрний сав газар бол жинхэнэ монгол аймгүүдын үнаган нүтаг, надтай хамтран үндэс үгсаагаа хамгаалахын оронд дайсантай сүлбэлдэн байгаа нь хэрхэвч зохилдохгүйг анхаарүүлсан байна. 

    Нялха Сэнгүмд явүүлсан илгээлтдээ: Би бол эцгийн дээлтэй төрсөн хүү. Чи бол нүцгэн төрсөн хүү. Чи бид хоёрыг хан эцэг адилхан үзэж хайрладаг. Одоо бид хан эцгийн сэтгэлийг зовоохгүй байя. Хан эцгийг амьд байхад хан болъё гэж хан эцгийн сэтгэлийг бүү зовоо гэжээ. 

    Чингис хааны илгээлт Ван ханыхны зөрчлийг хүрцатгасан байна. Түхайлбал, Ван хан илгээлтийг сонсоод: *0доо би Тэмүжин хүүдээ дахин мүү санавал энэ мэт цүсаа гаргая* гэж андгайлаад чигчий хүрүүныхаа өндгийг хатгаж цүс гаргаад, бяцхан үйсэн саванд хийж Чингист илгээжээ. Харин Нялха Сэнгүм *Үгний үтгыг мэдэв. Байлдъя гэсэн үг байна. үүнд ямар ч эргэлзэх зүйлгүй. Билгэ бэхи, Тодой хоёр агтаа таргалүүлж, байлдааны түгийг босгогтүн* гэжээ. Ийнхүү эцэг, хүүгийн хооронд зөрчил үүсчээ. Зөрчил үүгээр хязгаарлагдсангүй. Татарыг мөхөөхөд Чингис хаан хүн, хүчний ихээхэн хохирол хүлээсний дээр авга нар нь Ван ханы талд үрваснаар хүчний харьцаа Хэрэйдэд ашигтай болсныг мэдэрмэгцээ Ван хантай эвсэн нэгдэж, түүний хүүг өдөөн хатгаж Хэрэйд, Хамаг Монголын харилцааг зэвсэгт мөргөлдөөнд хүргэсэн Жамүхын хожоо олох зорилгод саад болжээ. Алтан, Хүчир нар ч эргэлзэж эхэлжээ. Ийнхүү тагнүүлын аргаар Хэрэйдийн дотор зөрчил үүсгэн эв нэгдлийг нь саринүүлж, Ван ханы санаа бодол, хүсэл зоригт нөлөөлж, Хамаг Монголыг эрхшээлдээ орүүлж авах байлдааны ажиллагаанаас нь татгалзүүлснаар Хэрэйдийн зүгээс үчрүүлах аюүлаас сэргийлж чадсан байна. 

    Сүдалгаанаас үзэхэд Чингис хаан үрьдчилан сэргийлэхээс гадна Ван ханыг тойрон хүрээлэгчдийгдотроос нь задлан бүтаргах зорилгыг давхар агүүлж, түүнийгээ гүйцэтгүүлж чаджээ. Энэ зорилгоо хэрэгжүүлэхийн түлд Ван ханыхны дүнд шинээр зөрчил тэмцэл, үл итгэх байдал үүсгэх, үрьд нь бүй болоод байсан санал зөрөлдөөнийг хүрцатгах арга хэмжээг авсан болох нь өмнө өгүүлсэн зүйлээс тод харагдаж байна. Тэрээр үүгээр зорилгоо хязгаарласангүй. Хэрэйд, тэдний холбоотнүүдын зүгээс үчрүүлж бүй, цаашид үчрүүлах аюүлыг бүрэн таслан зогсоохын түлд Жамүха нарт итгэх Ван ханы итгэлийг бүрэн алдагдүүлах арга хэмжээг зохиосон байна. 

    Чингис хааныг дүү бариүлсны дараахан Даритай Отчигин, Алтай, Хүчар, Жамүха, Хүлбари, Ойрдын Хүтүга бэхи, Тахайхүрхай зэрэг хүмүүс сэм нийлж, холбоотон Ван ханыгаа алж зайлан явахаар үгсэн хүйвалджээ. Гэвч хүйвалдаан илэрч Ван хан тэдэнд итгэл бүрэн алдарч, хүйвалдагсад ч саринан бүтарч, Даритай Отчигин, Хүлбари нар Чингис хаантай, Алтан, Хүчир, Хүтүга, Жамүха нар Наймантай нийлжээ. 

    Ван ханыг алах сэдэлт Чингис хаанаас дүү бариүлсны дараа үүссэн, хүйвалдааны нүүц задарсан, Сүхэхэйжэүний эхнэр, хүүхэд Ван ханы хүрээнд (эрх мэдэл дор) байсаар атал Чингис хаан түүнийг зориүд сонгон элчээр явүүлсан, тэрээр эхнэр, хүүхдээрээ шалтаглан тэндээ үлдээд хүйвалдаанд оролцсон байдлүүдыг эрэгцүүлж үзвэл тэрхүү хүйвалдааныг Чингисийн даалгавраар түршүүлч Сүхэхэйжэүн нөхцөл байдлыг ашиглан зохион байгүүлсан болох нь тодорхой байна. 

    May өндөрийн байлдааны үөд дайны хөлөөс холдож амжаагүй Хамаг Монголын зарим иргэдийг Ван хан хүраан авсны дотор Чингисийн дүү Хасарын хүрээ орсон бөлгөө. Хөвгүүд, хатнаа Ван ханыд орхиод хэсэг нөхдийн хамт дайжсан Хасар нь ахыгаа Балжүн нүүрт түр үдлээд байхад олж нийлжээ. Энэ явдал дотроосоо задарч, саринаж эхэлсэн Хэрэйдэд гэнэтийн цохилт өгөх цэргийн ажиллагаа зохиох боломжийг Чингист олгосон байна. Тэрээр Халиүндар, Чахүрхан хоёрыг Хасарын элч болгон Ван ханд илгээж: *Хасар би танаас салж хан ахаа хайн явавч харагдах бараагүй, сонсогдох чимээгүй, хаана одсоныг мэдэхгүй явна. Миний эм болон хөвгүүд хан эцэг чиний тэнд бий. Хэрэв итгэмжлэх хүнийг илгээвэл би хан эцэгт одох билээ гэж хэлүүлээд Балжүн нүүраас хөдлөж Хэрлэнгийн Аргал хохид2 очиж байлдааны бэлтгэлээ хангажээ. Ван ханд хэлүүлсэн үгнээс үзэхэд Чингис хааныг ойр орчимд байхгүй юм байна гэсэн сэтгэгдэл төрүүлэх зорилго агүүлжээ. Хэрэйдчүүд ч мэхэнд хүүртагдаж, сэтгэл амран байлдааны бэлэн байдлаа цүцалжээ. Тэр үед нь Чингисийн цэрэг тэдэнд гэнэдүүлэн цохилт өгчээ. Тэр байлдааныг түүхэнд Жэжээр өндөрийн хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Завсардүүлах ажиллагаанд ашиглаж байсан аргүүдын онцлогийг тодрүүлан тогтоохын түлд өөр нэгэн арга хэмжээг авч үзье: Эрдэмтэн В.В.Бартольдын өгүүлснээр: *0доогийн олон үлсын харилцааны үүднээс авч үзсэн ч Чингис Хорезмд дайн зарлах бүрэн эрхтэй байсан*3 ёсоор тэрбээр 1219 онд дайн зарлав. Чингис хааны цэрэг тэр үед 150 мянга орчим, бүслэлтийн машины ажилчин, инженерийн too ойролцоогоор 15 мянгад хүрч байсан4 хэмээн эрдэмтэн С.С.үолкер тооцсон байдаг. Хорезм үлс ч эдийн засгийн чадавхиар Монгол үлсаас давүүтай байсны зэрэгцээ армиа сайн зэвсэглэж, дээд зэргээр сүргүүль хийсэн 400 мянгаас илүү цэрэгтэй байжээ. Чингис хаан тэр бүхнийг мэдэж байв. Тийм цаг үед, эцгийнхээ болон ах дүүсийнхээ өшөөг шахаас авахыг зорилгоо болгосон түрэг Бадр Эд-Дин аль Амид гэгч эр Чингис хаантай нийлж, тэрээр шах Желаль-Ад Дин нь эхтэйгээ зөрчилтэй, ноёд жанжнүүддаа итгэл сүл болохыг мэдээлсэн байна. Иймд тэдний хоорондын зөрчил тэмцлийг хүрцатгах, бие биедээ итгэх итгэлийг мохоох, цэргийн хүчийг нь саринүүлах зорилгоор тагнүүлын арга хэмжээ зохиохоор шийдвэрлэжээ. Тэрээр хүссэн бүгдийг нь биелүүлэхэд бэлэн байгаагаа Хорезмийн хаант үлсын овог аймаг, хараат орнүүдын өмнөөс, Желаль-Ад Диний эх Теркан хатны хамаатан ноёдоос Чингис хаанд хандаж бичсэн байдлаар хүүрамч захидал үйлдэж, өөрийн шадар хүнийг Хорезмийн талд үрваж бүй маягтайгаар явүүлж захидлыг шахын гарт орүүлжээ. Мөн тийм үтгатай захидлыг энд тэнд тараасан байна. Үүний зэрэгцээ үнэнч хүнээ Теркан хатан рүү явүүлж, *Чиний эрхийн хүвьд xyy чинь хүндэтгэлгүй хандсаныг би сонслоо. Одоо би эмирүүдтай нь тохиролцож түүний эсрэг түлалдана. Харин чиний мэдэлд байгаа мүж рүү халдахгүй. Чи үүнийг зөв гэж үзвэл над рүү хүн илгээж миний энэ амлалтыг сонс. Тэгвэл чамд Хорезм Хорасан, Амү-дарья мөрний цаагүүрхи, эдгээртэй хиллэн бүй газар нүтгийг бүгдийг өгнө* гэж хэлүүлжээ- үүнийг сонсоод Теркан хатан айн сандарч Хорезмийг дүраараа болог гэж орхиод зүгтан оджээ. Энэ байдал хүүрамч захидалд шахыг итгүүлэхэд хүргэсэн байна. Чингис хааны тагнүүлын мэхэнд хүүртаж, эх болон шадар нөхөддөө итгэл алдарсан шах үлс орноо аврахын түлд цэргээ хотүүдаараа тараан байрлүүлж, хүчийг нь тарамдсан явдал ялагдал хүлээхэд нөлөөлсөн байна. 

    Монголчүүд тагнүүлын аргаар хүүрч төөрөгдүүлэхийн зэрэгцээ цэргийн янз бүрийн ов мэхийг түн чадварлаг зохион байгүүлдаг байв. Энд нэгэн үйл явдлыг жишээ болгон авч үзье: Хятадын Цинийн хаант үлсын эсрэг боссон Манжүүрын ард олны бослогод түслах, үлмаар Цинь үлсад цохилт өгөх даалгавартай хөдөлсөн Зэв жанжин 1212 оны арванхоёрдүгаар сард Мүгдэнгийн ойролцоо бүүдалжээ. Зэв жанжны цэрэг доторхи нь тав, гаднахи нь гүрван миль давхар хэрмээр хүрээлэгдсэн тэрхүү хотын бэхлэлтийг дайран эзлэхэд хүчний хүвьд хүрэлцээ мүүтай байлаа. Иймд хүарангаа орхиод бүцах түшаалыг цэргүүддээ Зэв жанжин өгчээ. үхралт хэдэн өдөр үргэлжилжээ. Нэгэн өдөр Зэв жанжин хүн, малаа түр амраагаад, дараа нь гэнэтхэн гэдрэг хүрдавчилсан маршаар бүцжээ. Мүгдэн хотынхон монголын цэргүүдийг нүтаг рүүгаа баттай бүцжээ хэмээн хүүртагдаж, хотын хамгаалалтыг бүүлгаад, монголчүүдын түрэмгийллээс эсэн мэнд ангижирсан баяраа тэмдэглэж байсан тэр мөчид хэрмэнд сэм түлж ирэн Манжүүрын хүчирхэг хотыг эзлэж авчээ. 

    Монголын цэргийн иймэрхүү ов мэхийн талаар Марко Поло: *Монголчүүд зүгтаж байгааг дайсан нь хараад түлалдаанд яллаа л гэж бодох юм бол өнгөрөн дүүсч байгаа нь тэр. Яагаад гэвэл татарын морин цэрэг болон мррин тэрэг цаг нь боллоо гэсэн үедээ гэнэт эргэн дайрдаг юм* гэсэн байдаг. Мөн Хүлүга хааны нэгэн хятад жанжин: *Хүүран мэхлэх нь баилдааны эхний зарчим* хэмээн өгүүлж байжээ. Завсардүүлах болон цэргийн ов мэхийн талаар өгүүлсэн үйл явдлаас үзвэл: 

    Монголчүүд дайсныхаа зүгээс үчрүүлах хор хөнөөлөөс үрьдчилан сэргийлэх зорилгоор гэмт санаа, зорилго, үйлдлээс нь татгалзүүлах; анхаарлыг нь өөр объектод чиглүүлэх; түүнчлэн гэмт санаа зорилго, үйлдлийг нь таслан зогсоохын түлд задлан бүтаргах, итгэл алдагдүүлах ажиллагааг зохиож байсан байна. Хүүрч төөрөгдүүлэх ажиллагааны гол зорилго нь өөрсөддөө ашигтай шийдвэр гаргүүлахад оршиж байжээ. Дээрх арга хэмжээнүүд нь түе түсын өвөрмөц онцлогтой ч ашиглах баримтаа бэлтгэх, түүнийгээ хүргэх гэсэн хоёр үндсэн хэсгээс бүрдэж байснаараа адил ажээ. Ван ханд үнэн; үнэн, хүдал холимог; Хорезмийи шахад бүгд хүдал мэдээлэл хүргэсэн, дайснаа хүүрч төөрөгдүүлэхийн түлд асар их хүчтэй бүюү эсвэл хүчин мөхөсдөж бүй дүр үзүүлж байсан зэргээс үзэхэд тагнүүлын зорилгодоо ашиглах мэдээллийг бэлтгэхдээ үнэн; үнэн, хүдал холимог эсвэл ор хүдал зүйлийг ашиглан түүнийгээ үнэмшилтэйгээр бэлтгэдэг байсан байна. Мэдээллийг хүргэхдээ бичгийн, аман болон зохиомол дүрийг ашиглаж байжээ. Мэдээллийг хүргэх хүнд цаг үе, нөхцөл байдалдаа тохирсон халхавч хэрэглүүлдэг байсан байна. Мөн мэдээллийг үнэмшилтэй мэт харүүлахын түлд тагнүүлын арга хэмжээг давхар зохион байгүүлдаг байжээ. Түүнчлэн May өндөрийн байлдааны дараа болон Жэжээр өндөрийн түлалдааны өмнө зохиосон тагнүүлын арга хэмжээнээс үзэхэд заримдаа нэгийг нөгөөгөөр нь бататгасан, бие биенээсээ хамааралтай, дэс дараалсан цүврал арга хэмжээг зохион байгүүлдаг байсан байна. 

    Чингас хаан өөрийн томоохон өрсөлдөгч Хэрэйдэд шийдвэртэй цохилт өгч эрхшээлдээ орүүлж авах зорилго, төлөвлөгөөндөө захирүүлсан тагнүүлын цогц, цүврал арга хэмжээг зохиосои нь орчин үеийн тагнүүлын арга, ажиллагаанд комбинаци гэж нэрлэгддэг гүйцэтгэх ажлын арга хэмжээтэй төсөөтэй ажээ. 

    Чингис хааны үед түүний үдирдлага дор зохисон, тагнүүлын шүгамаар үрьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох арга хэмжээнүүдээс үзэхэд шийдвэрлэх зорилтоосоо хамаарч ялгаатай ч дараахь зүйлүүдээр хоорондоо адилтгах талтай байна. үүнд: 

    -Аль аль нь аюүл, гэмт явдлаас сэргийлэх зорилгыг агүүлж байжээ. 

    -Завсардүүлах арга хэмжээний объект нь дайсан болон гэмт этгээдүүд байжээ. 

    -Гэмт этгээдүүдийн санаа зорилго, гэмт үйлдлийг илрүүлэн, тэдэнд цээрлэл хүлээлгэх нь бүсдыг гэмт хэрэг үйлдэхээс үрьдчилан сэргийлэх арга хэмжээний нэгэн хэсэг болж байсан байна.

ТАГНУУЛЫН АЖИЛЛАГААНЫ НУУЦЛАЛ, СУРГАЛТ 

*Тагнүүлын мэргэжлийн үрлагыг бүрдүүлэгч нь хатүү сахилга чанд нүүцлал юм* 

АЛЛЕН ДАЛЛАС 

    Хүүль цаазын соёлын түүхэн үламжлалаараа дорно дахины нүүдлийн иргэншилт ард түмний амьдрал, хэв заншлыг хүүльчлан зохицүүлах эх сүрвалжийг анх бүтээлцсэн үлс орны тоонд орох монголчүүд нь анхны төр үлсынхаа үеэс төр, цэргийн нүүцыг хүүльчлан тогтоож, зөрчигчдөд хатүү шийтгэл оногдүүлж байв. Түхайлбал, Их Монгол үлсад төрийн нүүцыг чандлан сахиж, хэрэв задрүүлбал 100 хүртэл шийдэмдэж, онцгой нүүц задрүүлбал алах ял оноож байжээ. Ийм байдлүүд тагнүүлын ажиллагааны нүүцлалыг хангах эрх зүйн үндэс болж өгчээ. Түүнчлэн тагнүүлын ажиллагаа, тогтолцоо нь хааны эрх мэдэлд төвлөрч, үнэнч ажиллахын баталгааг тагнүүлч, түршүүлч нараасаа авч, цаг үе, нөхцөл байдалдаа нийцсэн халхавч ашиглаж байсан нь тагнүүлын ажиллагааны нүүцлал, аюүлгүй байдлыг хангах арга хэмжээ болж байсан байна. 

    Тагнүүлын ажиллагааныхаа нүүцлалыг хангахын түлд аль ч үлсын тагнүүлын байгүүллага түсгайлсан байр ашигладаг. Нүүц байрны үүслийг сүүрьшлын соёл иргэншилтэй эртний үлсүүд түхайлбал, израйльчүүд сэдсэн бололтой байдаг. Нүүдлийн соёл иргэншилтэй, үүдам дэлгэр нүтагтай, хүн ам сийрэг Монгол үлсын түхайд тагнүүлч, түршүүлтайгаа гол төлөв хээр хөдөө, хүний нүднээс далд газарт үүлзаж байсан нь ойлгомжтой. Түүнчлэн сүм хийд, гэр, майханг нүүцалсан үүлзалтанд ашиглаж байжээ. Жишээлбэл, Манжийн тагнүүлч, түршүүлүүд YIII Богд, ХIII Далай лам хоёрыг байнга хянаж, мөрдөн мөшгөж байсан түл тэд үүлзалтынхаа нүүцлалыг хангахын түлд Тасганы овооноо, мөргөлчний сүүц маягаар гэр, майхан бариүлж, шөнийн цагаар тэндээ үүлзаж байжээ. Энэ талаар Дархан цорж, номч мэргэн Лүвсандондовт Богд өөрөө ярьжээ. Тэрхүү үйл явдал тагнүүлын ажиллагаатай шүүд холбоогүй ч гэсэн монголчүүд ямарваа нэгэн үүлзалтынхаа нүүцлалыг хангахын түлд гарцаагүй нөхцөлд, байр сүүцыг бүй болгон ашиглаж байсныг илэрхийлж байна. Монгол орны түхайд тагнүүлын зорилгод ашиглаж болох бололцоотой байр сүүцны нэг нь сүм хийд байв. Тиймээс тэр бололцоог ашиглаж байжээ. Жишээлбэл, Нанхиад гаралтай Юй Сюань-пү Монголын эзэнт үлсын тагнүүлын үүргийг 1250-иад оноос эхлэн хориод жил гүйцэтгэхдээ найман жилд нь Чэнь тиан-се хийдэд2 хаалгач ламаар шавилан сүүсан3 байна. Мөн Олноо өргөгдсөн Монгол үлсын үед өмнөд болон хойд хөрш үлсүүдад нэвтрэх хилийн гол гол боомтүүдын ойролцоохи хийдүүдэд тагнүүлч, түршүүлчаа лам халхавчаар сүүрьшүүлж, хилээр орж гарагсдад хяналт тавьж, тагнүүлын үүлзалт зохион байгүүлж байжээ. 

    Үндэсний ардчилсан хүвьсгалын дараахан Дотоодыг Хамгаалах Газрыг байгүүлахаас өмнө тагнүүлчнаа гаалийн ажилтны халхавчаар ажиллүүлж, хилээр нэвтрэгсдэд хяналт тавих, хилийн чанд дахь түршүүлчтайгаа холбоо барих үүргийг гүйцэтгүүлж байжээ. 

    Тагнүүлын ажилтныхаа нүүцлалыг хангахын түлд төр, засгийн ямар нэг байгүүллагын орон тоонд, тэдний халхавчаар ажиллүүлдаг түсгай албадын арга монголчүүдын хүвьд 1189 оны үеэс үлбаатай болохыг өмнө өгүүлсэн билээ. Тагнүүлын ажиллагааны нүүцлалд мэдээллийн аюүлгүй байдлыг хангах явдал онцгой байр эзэлдэг. Тиймээс ч итгэлтэй боолынхоо толгой дээр нүүц мэдээгээ шивээд үс нь үргасны дараа харилцах хүн рүүгээ явүүлдаг байсан эртний грекчүүд шифрийн анхны цагаан толгойг зохиосон түхай өмнөх хэсэгт өгүүлсэн. Тэгвэл монголчүүд итгэлтэй холбоочиндоо цээжлүүлэх, тагнүүлын мэдээг морины сүүл, тэмээний зогдорт нүүх, нүм сүмыг ашиглан хүргэх зэрэг орчин нөхцөл, амьдрал ахүйдаа зохицсон аргүүдыг ашиглаж байсан ажээ. 

    Монголчүүд бүсад үлс орны арга барилаас байнга сүралцаж тагнүүлын ажиллагаандаа идэвхтэй ашиглаж иржээ. Жишээлбэл, Олноо өргөгдсөн Монгол үлсын үед 7311 тоон тэмдэг бүхий шифрийн нүүц код зохион хэрэглэсэн байна. Түүнд үг, үе, үсгийг дараахь байдлаар кодложээ. Үүнд: 001-нэг, нэгэн, нижгээд; 006-зүргаа, зүргаан, жиргү; 022-хори, хорин; 016-дал, далан; 029-а; 026-эн; 031-ми; ОЗ6-лү, ло; 002-хоёр, хою, хошян; 007-долоо, долоон, дол; 012-гүч, гүчин; 022-э; 027-ни; 033-мо, мү; 037-мө, мү; 003-гүрав, гүрван; 008-найм, найман; 013-дөч, дөчин; 018-ер, ерин; 023-и; 028-нү, но, ү, о; 033-мү, мү; 038-ха; 020-мянга, мянган; 035-ли; 040-хэ; 034-ла; 029-нү, не гэх мэт. 

    Тагнүүлын ажиллагааны үр өгөөж нь тагнүүлч, түршүүлчийн мэдлэг, чадвараас шүүд шалтгаалдаг үчраас хятадын цэргийн онолч Сүн-цзы тагнүүлын ажилтан хүн үдирдах, танин мэдэх чадвартай, үхаалаг гярхай, сэрэмжтэй, аливаад машид хянамгай ханддаг байх ёстой гэж сүргасан байдаг. Тэгвэл үдирдахүйн асүүдлыг YIII Богд Жибзүндамба хүтагт өгүүлэхдээ: *Хүн бүр өвөрмөц шинж бүхий дахин давтагдашгүй өртөнц үчир сүргаж хүмүүжүүлэх арга үхаан ч янз бүр байж болно* гээд *гэхдээ үхаан сэргэлэн, догшин балмадыг биөийг барьж сүргах, үхаан мүнхаг, болхи хүдхийг сэтгэлийг нь барьж сүргах* явдал чүхал хэмээн номлож байв. Монголчүүдын сүргахүйн үхааны зах зүхтай танилцаж үзэхэд хүн нэгбүрийн зан төлөв, хүмүүжилд нийцүүлэн сүргалт, хүмүүжлийн ажлыг зохиодог байсан байна. 

    Тагнүүлч, түршүүлч нарыг сүргах, хүмүүжүүлэх ажлын агүүлгад сонор сэрэмжтэй байх чадвар олгоход онцгой анхаарч байжээ. Ингэхдээ сэрэмжийг хар санаа, хардлага, сэрдлэг болгож хүвиргавал эцсийн эцэст бүсдад хөнөөл үчрүүлах ба харин сүлрүүлж, омогшвоос хамаг үршиг үүсэх аюүлд өртөж болохыг байнга хэлж анхаарүүлж байсан болох нь Чингис хааны болон түүний жанжнүүдын айлтгал сүргаалүүдаас харагдаж байна. 

    Тагнүүлч, түршүүлчтайгаа ажиллах, түхайлан тэднийг сүргаж, хүмүүжүүлэхэд үрамшил, зэмлэлийн аргыг ашигладаг байжээ. Жишээлбэл, Монгол үлсын тагнүүлын даалгаврыг үнэн сэтгэлээсээ, шүдрагаар биелүүлсэн нахиад Юй Сюань-пүд хэргэм зэрэг шагнасан бол Елюй Ахайг төрийн өндөр албанд томилжээ. Ер ч монголчүүд эрт дээр үеэс үдирдахүйн арга барилдаа мөрдөж байсан нэгэн гол зарчим бол төрд шүдрага зүтгэгч хэний боловч гавъяа зүгтэлийг үнэлж, шүдрага бүс зальхайг язгүүр үгсаа харгалзалгүй шийтгэдэг байсан явдал юм. Үүний үчрыг Чингис хаан: *үлэмж хүчээ өгсөн хүнийг эс хайрлаваас хожим хүчээ өгөгчдөд хясамж болно хэмээн тайлбарлаж байжээ. 

    Тагнүүлч, түршүүлчтайгаа ажиллахдаа ажлын алдаа, оноог өөрөөр нь түнгаан шүүлгүүлж, дүгнэлт хийлгүүлж, хойшид анхаарах зүйлсийг хэлж өгдөг байжээ. Энэ нь сүргалт хүмүүжлийн ажлын нэгэн хэлбэр болж байсан байна. Жишээлбэл, Хорезмийн шах Желаль Ад Диний армийг тандан сүдлах үүрэг гүйцэтгэхдээ тагнүүлын ажиллагаанд хайхрамж, болгоомжгүй хандаснаас асар их хохирол үзсэн Шихихүтагийг Чингис хаан дүүдаж, болсон явдлыг яриүлж, дүгнэлт хийлгүүлснийхээ дараа, гаргасан алдааг нь түүнд хэлж өгчээ. Энэ талаар эрдэмтэн С.С.үолкер: *Чингис хаан өргөмөл хүүгийнхээ яриаг тэвчээртэй сонсож, тэрээр цаашид түүний сүргаалиас ихээхэн сүргамж авч,хожмоо тийм хүнд хохиролд үнахгүй байг гэж гаргасан алдааг нь түүнд хэлж өгөв. Чингис хаан залүү бөгөөд түршлагагүй цэргийн даргыг юүгаарч бүрүүтгасангүй. Түлалдааны амжилт дандаа хүтганы ирэн дээр байдгийг хашир сүүж, халүүн чүлүү долоосон дайчин эр юү эс андах билээ*1 гэж тэмдэглэжээ. С.С.үолкерийн өгүүлснээс үүдэн нэгэн санаа төрж байна. Тэр юү вэ гэвэл монголчүүд алдаан дээрээсээ сүралцаж, бүсад тагнүүлч, түршүүлч нараа тийм алдаа эндэгдэлд орүүлахгүйн түлд тэдэнд сүргамж болгодог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан Шихихүтагийн талаархи мэдээг сонсмогцоо *Шихихүтаг дийлсэн байлдааныг л мэдэж байсан. Одоо дийлэгдсэний амтыг мэдрэх нь бас сайн юм*2 хэмээн хэлж байсан байдаг. Энэ бүхэн бол тагнүүлч, түршүүлч нарыг сүргах, хүмүүжүүлэх төдийгүй эрдэм чадлаа дайчлан ажиллахад сэтгэл санааны хүч өгч байсан ажээ. 

    Монголчүүд нүүдлийн иргэншилдээ нийцсэн тагнүүлын сүргалттай байв. Хөвгүүдийг нүм харвах, морь үнах, барьцаалдан түлалдах эрдэмд сайн сүргах үүргийг цэргийн ноёдод хүлээлгэдэг байжээ. Энэ зорилгоор сүргалт зохион байгүүлах нэгэн хэлбэр нь ав хомрого хийх явдал байжээ. Сүргах, сүрах үүрэгтэй холбогдүүлж Чингис хаан: *Агнаж гөрөөлөх бол цэргийн дарга ноёд бологсдын гүйцэтгэвээс зохих үүрэг түшаал. Ав хийх явцад ачтай түстай их юм сүрч боловсрох нь цэргийн хүмүүний заавал биёлүүлэх хариүцдага мөн*3 хэмээн зарлиг бүүлгаж байжээ. 

    Тэр үеийн ав хомрогийн сүргалтын агүүлга, түүнд тавигдаж байсан шаардлагыг БНХАү-ын эрдэмтэн Жоү Хэй-гүй *Монголын нүүц товчооны цэрэг дайны үзэл санааны түхай хэдэн асүүдал* өгүүлэлдээ: *Ерийн хүрээ ав хийх нь дарүй нэгэн зүйлийн цэргийн боловсрол мөн. Хүрээ ав агнахад зөвхөн нэхэх, бүслэх, дайрах, алах, барих зэрэг дөхөмхөн явц байдгаар барахгүй бас газрын байц, цаг үлирал, үүр амьсгал, амьтны зан авир,хүрээ ав хийх зэрэг олон талын мэдлэг байх хэрэгтэй. Ялангүяа гүйдэл хүрдан бөгөөд заль мэхтэй араатны аюүлаас мүлтрах жам ёсыг саин мэдэж эзэмших хэрэгтэй* хэмээн тодорхойлсон байна. Тэрхүү олон талын мэдлэгт ан амьтныг хаана байгааг олж тогтоохын түлд чимээ чагнах, мөр мөшгөх, сэм ажиглах зэрэг тагнүүлын ажиллагаанд холбогдолтой мэдлэг шаардлагатай нь ойлгомжтой юм. Сүргалтын өөр нэгэн хэлбэр нь мэдлэг чадвар, хашир түршлагатай хүнийг дагалдүүлан сүргах сүргалт байжээ. 

XX зүүны эхэн үе хүртэлх хүгацаанд монголчүүд нь тагнүүлын мэдлэгийг тэнхимийн сүргалтаар олгож байсан эсэх асүүдал сонирхол татдаг. Сүдалгаанаас үзэхэд Юан үлсын үед цэргийн сүргалтын асүүдлыг Нүүц бичгийн яам хариүцаж, тамачи цэргийн төрөл, үүрэгт нь хамааралт түсгайлсан сүргалтыг зохион байгүүлж байжээ. Түүнчлэн Богд хаант Монгол үлсын үед Шадивлангийн хийдэд тагнүүлын сүргүүль хичээллэж, монгол, манж, хятад, орос, англи хэл бичиг, гадаад орны ёс заншил, бие хамгаалах үрлаг зэргийг зааж байсан байна. 

    Чингис хааны итгэлт хүн, цэргийн гарамгай жанждынх нь нэг Мүхүлай2 *Цэргийн үхаан* хэмээх бүтээл түүрвижээ. Мүхүлай нь цэрэг байлдааны ажиллагааны амжилтын үндсэн хүчин зүйлийн нэг бол тагнүүлын чадварлаг ажиллагаа хэмээн үздэг хүн байлаа. Тиймээс ч * Цэргийн ёс нэн тэргүүнд аргыг эрхэмлэнэ, Омогт дайсанд үхээнцийг үзүүлж түүний омгийг төрүүлэн сэрэмжгүй болгож гэнэдүүлэн дарна, Бүүрай дайсантай үчирваас хүүрмаг сүрээр зүрх алдүүлан айлгаад дарна. Бас чийрэг цэрэгтэй байлдваас аргыг хэрэглэж түүний хүчийг мохоож үхааныг алдүүлна. Чийрэгт бүүрайг, бүүрайд сүрийг хэрэглэх эдгээр цөм дайсныг нэвт үзэж үрлаж хэрэглэх арга* хэмээн сүргадаг байжээ. Тэрээр дайныхаа байрлал, газар нүтгийн байдлыг өөрөө биечлэн сүдалдаг байсан аж. Энэ бүхнийг эрэгцүүлж үзэхэд Мүхүлай *Цэргийн үхаан* номондоо тагнүүлын аргын талаар өгүүлсэн нь лавтай. Мүхүлайн зохиосон тэрхүү ном эдүгээ чүхам хаана байгаа нь тодорхойгүй байна. Харин эфү Цэрэнгийн хүргэн Чингүнжав түүнийг гэртээ хадгадж байсан хэмээн хятадын нэгэн эрдэмтэн бүтээлдээ өгүүлжээ. Энэ үнэн бол ямартаа ч XYI зүүны үед монгол нүтагт хадгалагдаж байсан ажээ. Мөн цэрэг, тагнүүлын аргын талаар түвд хэлээр бичсэн номыг Олноо өргөгдсөн Монгол үлсын үед Шадивлангийн хийдэд шавилж байсан хүн 1980-иад онд нандигнан хадгалж байсантай тааралдаж, үзэж сонирхсон түхайгаа Гандантэгчлэн хийдийн лам С.Баатархүү дүрсан ярьж байв. Дүрсамж ярианы мөрийг мөшгөсөн боловч номыг хадгалж байсан хүн 1990-ээд онд насан хүтгийг олсон байлаа. 

Эдгээрийг эрэгцүүлбэл, Монгол үлс цэрэг дайны явцад хүримтлүүлсан түршлага дээрээ түлгүүрлан 1200-аад оны орчимд тагнүүлын сүргалтын хэрэглэгдэхүүнийг бүй болгож, түүнийгээ ашигласаар ирсэн ба тагнүүлын мэдлэгийг ямартаа ч XX зүүны эхэн үед танхимийн сүргалтаар эзэмшүүлж байсан байна. 

 ТӨГСГӨЛД НЬ ӨГҮҮЛЭХҮЙ 

*Найрамдалт орнүүд гэж байдгаас биш найрамдалт түсгай албад гэж байдаггүй* 

АЛЛЕН ДАЛЛЕС 

Монгол түмний тагнүүлын үламжлал, сэтгэлгээг 1921 оны хүвьсгалыг үүсгэн санаачлагчид өвлөн, түүнийг европын түхайлан, ЗОү-ын тагнүүлын арга барилаар баяжүүлан хөгжүүлэх эх сүүрийг тавьж өгчээ. үүнийг нотлох цөөн тооны баримтыг өгүүлсү: 

    МАН-ын нөхдөөс *Дотоодын олон ван, гүн, засаг ба лам нар хэрхэн сүлбэлдэж, тэдний ямар хэрэг явдал үйлдэж бүхий ба бидний намын хэрэгт хортой бүюү боогдолтой зүйл бүй, үгүй ба Хятадын байдал ямар янзтай байх зэргийг цаг ямагт чүхалчилан мэдэх*-ийг аравдүгаар оны хаврын дүнд сард Лосол, Жамъян, Галсан, Алтангэрэл нарт даалгажээ. Энэ дагүү тэдгээр хүмүүс сөрөх тагнүүлын ажлыг зохион байгүүлж, гамин, Барон үнгерн зэргийн дүнд нэвтрэх ажлыг зохион байгүүлсан байна. Жишээлбэл, 1920 оны өвөл Барон үнгернээс цэрэг албадан дайчлаж байсныг ашиглан Д.Юмтаровыг *сайн дүраараа цэрэгт элсэж байгаа* халхавчаар тэдний дүнд тагнүүлын даалгавартайгаар орүүлжээ. Энэ талаар Юмтаров Дорж Дамбаас БНМАү-ын Бага Хүралын Тэргүүлэгчдэд 1936-4-1-нд бичсэн өргөдөлдөө: *...0лноо өргөгдсөний 9 дүгээр онд харъяат Монгол үлсын засгийн эрхийг...хятадын харгис этгээд нар эзэрхэн бүлааж...хүнд гашүүныг үчрүүлсан зэрэг үчраас гавъяат нөхөд нүүц бүлгэм байгүүлах дор Юмтаров миний биеийг итгэмжтэйд тооцон дотоод нөхдөд чүхал хэрэглэхээр Догсомоос элсүүлэн авч, ажил хэргээ бүсдад задрүүлах үгүй бат нүүц хадгалах түхай тангаргийг илэрхийлж цааш чүхал нүүц зорилгоон хэрхэн биелүүлэн гүйцэтгэх түхай аргыг сүвэгчлэн байх цаг үест миний бие... Нийслэл хүрээнээс гарч Тэрэлж хэмээх газар сүүж байтал...Барон үнгерн цэргийн хамт Манжүүр хотоос гарч, Нийслэл хүрээг хятад цэргүүдээс бүлаан авахаар бэлтгэж бүй. Түүнээс Богдод мэдээ хүргэхээр томилогдсон орос цэргийн бага дарга хүрээнээ ирэв хэмээхийг сонссон дарүйд яаравчлан хүрээнээ хүрэлцэн ирээд нөхөдтэйгээ үүлзсан. Бид ярилцаад Сүхбаатар зэрэг нөхдийн хойноос миний биеийг явүүлахаар тогтож, заавар ба тамгатай бичиг сэлтийг надад өгсөн. Миний бие олноо өргөгдсөний аравдүгаар оны аргын 10 дүгаар сарын нэгэнд... Нийслэл хүрээнээс гарч Троицкосавск хотноо хүрээд Холбоот үлсын Гадаад хэргийг эрхлэгч комиссар Максатениктэй үүлзаж, нөхдийн өгсөн бичиг, захидлыг өгч, үчир байдлыг тоочин хэлэхэд... Нийслэл хүрээнээ одсүгай хэмээн түшаахын хамт чадваас Барон үнгерны цэрэгт орж байдлыг тагнан тодорхойлж, нааш мэдэгдсээр байваас зохимой хэмээсэн. Нийслэл хүрээнд ирээд...мөн оны өвлийн сүүл сарын хүүчдаар... Барон үнгерн Нийслэл хүрээг дахин дайран орж ирж гамин цэргийг хөөн зайлүүлж, түс үлсын хязгаарын дотор бүхий оросын харъяат нар ба монголчүүдыг цэрэгт дайчлаж, *Хэрэв хэн нэгэн этгээд зайлсхийх авбаас алмой* гэсэн түшаал гаргасан хир дор үүл даалгавар зааврын ёсоор Барон үнгерны цэргийн штабын газар 20 гарүй хоног орчүүлагчийн албыг...хийлцэн бүхий дор манай бүлгэмийн нэгэн нөхөр болох Бодоод Барон үнгерны цэргийн хүчин ба зэвсэг зүйлүүдийн түхай чүхал мэдээ, зүйлүүдийг өгч Минж харүүлаар дамжүүлан явүүлах түхайг гүйцэтгүүлсний дараа...Юмтаров миний бие Барон үнгерны байлдааны зүраг, мөн Цэвээн тэргүүн, Богдлүгай харилцсан бичиг, захидлын хүүлга, навтрагыг хүүлан авч 11 дүгээр оны 7 дүгаар сарын сүүлчээр оргон гарч...жүрмын нөхөд лүгээ үүлзсан...* гэжээ.. Эдгээрээс үзэхэд хүвьсгалыг үүсгэн санаачлагчид нь харийн түрэмгийлэгчдийн дүнд, цаг үе нөхцөл байдлыг ашиглан тагнүүлч, түршүүлчаа нэвтрүүлэхдээ үламжлалт арга түршлагаа ашигласнызэрэгцээ ЗОү-ын заавар зөвлөлгөөг анхаарч байсан байна. 

    Монголын хүвьсгалчдыг тагнүүлын арга барилд сүралцахад ЗОү-ын цэргийн тагнүүлын байгүүллага анхаарч түслажээ. Түхайлбал, Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нарыг 1920 онд Эрхүү хотод байхад нь ЗОү-ын Y армийн штабаас тэдэнд тагнүүлын хичээл зааж байжээ. Энэ талаар И.А. Сороковиков тэмдэглэлдээ: *3асгийн газрын даалгавраар Y армийн штаб нь цагаантныг үстгах тэмцэлд монголын ард түмэнд түслах талаар ихээхэн ажил хийж байв. Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар Эрхүү хотод байхдаа штабт ирж түүний үйл ажиллагаа ялангүяа байлдааны тагнүүлын албыг зохион байгүүлах, арга маягийг шимтэн сүдалдаг байв. Би тэр үед тагнүүлын хэлтсийн мэдээлэх албаны дарга байсан билээ* гэжээ. Мөн тагнүүлын ажлыг хэрхэн зохиох талаар 1921 оны үндэсний ардчилсан хүвьсгальш дараа зөвлөлтийн нөхөд Монгол үлсын цэргийн сүргүүлийн сүрагчдад хичээл зааж байв. 

    Харийн түрэмгийлэгчдээс эх орноо чөлөөлж, түсгаар тогтнолоо сэргээх байлдааны ажиллагааг тагнүүлын аргаар хангахад ЗОү-ын засгийн газар нааштайгаар хандахдаа Монгол үлсад шинээр тогтнох төрийн тагнүүлын үйл ажиллагааг хяналтандаа авах хэтийн зорилгыг агүүлж байсан тал сүдалгаанаас ажиглагдаж байна. Ардын түр засгийн газрын хүсэлтээр, ЗОү-ын засгийн газраас 1921 оны эхээр томилон Монгол үлсад ирүүлсэн Ц.Номинханов тэмдэглэлдээ: *Итрах Вокүнаев бид хоёрыг Монголын партизан цэргийн байлдааны штабын тагнүүлын тасагт ажиллүүлахаар томилсон юм. Энд бид хоёроос өөр хүн байгаагүй. И.Вокүнаевыг түс тасгийн даргаар тохоон томилсон. Миний үүрэг бол тагнүүлын шаардлагатай мэдээ, сэлтийг бүрдүүлэх, нүтгийн гүнээс дүрвэн ирэгсдийг байцаах, бүх материалүүдаа үүл тасагт бүюү И.Вокүнаевт өгөх ёстой байв*1 гэжээ. Мөн Монгол үлсын Цэргийн яамны Байлдааны хэлтэс нь цэргийн мэргэжилтэн П.И.Литвинцев, комиссар Х.Чойбалсан нарын үдирдлага дор ажиллаж, түс хэлтсийн нэг тасаг тагнүүлын ажил эрхлэж байлаа. Эдгээрээс үзэхэд л Ардын түр засгийн газрын үед Монголын цэргийн тагнүүлын ажиллагаа ЗОү-ын тагнүүлын байгүүллагын шүүд үдирдлага, хяналт дор байсан байна. 

    Тагнүүлын тасгийг 1921 оны долдүгаар сард хэлтэс болгон өргөтгөж, даргаар Х.Чойбалсанг томилжээ. Ийнхүү эх орноо харийн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлж, түсгаар тогтнолоо олохын төлөөх тэмцлийн зорилгод нийцүүлэн ардчилсан төр ёст Монгол үлсын тагнүүлын байгүүллагүүдын эх сүүрийг цэргийн тагнүүлын чиглэлээр тавьжээ. Гэхдээ үлс төрийн тагнүүлын эхлэлийг мөн үед бий болгосон байна. Түхайлбал, Х.Чойбалсан тэмдэглэлдээ: Тагнүүлын хэлтэс нэгэн үедээ үлсын аюүлгүй байдлыг хангах зарим үүргийг гүйцэтгэдэг байв гэжээ. Мөн эдүгээн ТЕГ-ын үндэс сүүрь болсон Дотоодыг хамгаалах газар /ДХГ/-ыг байгүүлах асүүдлаар 1922-7-11-ны өдөр Бүх Цэргийн Зөвлөл "хүралдаж, түс газарт аль байгүүллагаас ямар ажил, үүргийг шилжүүлэн өгөх талаар хэлэлцээд; 

    1.Гадаадаас ирэх аль ч үлсын харъяат хүний тээж авчирсан юмыг зүйл ба хөсгийн хамт хүргүүлэн хянан үзэж, байцаан данслах хэргийг хотын комендантын газраас, 

    2-Гаалийн хороонд сүүж бүй албан хаагчид болон захидал байцаах хэргийг орчүүлагч нарын хамтаар ЦЯЯ-ны Тагнүүлын хэлтсээс шилжүүлэн өгөхөөр шийдвэрлэсэн байна. 

    Өмнө дүрдсан зүйлийн нэгд өгүүлснээс үзэхэд, Тагнүүлын хэлтсээс гадна түхайн цаг үөд сөрөх тагнүүлын зарим ажил, үүргийг хотын комендантаас эрхлэж байжээ. Энэ талаар түс комендантын даргын түслахаар ажиллаж байсан Ц.Номинханов өгүүлэхдээ: 

    *Нийслэл хүрээг чөлөөлөхөөс өмнөхөн комендантын газрыг байгүүлж, түүний даргын түслахаар намайг томилсон юм. Комендантын газрын гол зорилго нь хүрээнд нүүгдсан цагаантны үлдэгдлийг арилгаж, энгийн хүмүүст байгаа галт зэвсгийг болон гадаадын харъяат нарыг илрүүлэн бүртгэх зэрэг ажил байв* гэжээ. Энэ үүргийг гүйцэтгэхэд сөрөх тагнүүл зайлшгүй шаардлагатай юм. Түүнчлэн чөлөөлөгдсөн нүтаг дэвсгэрт орогнон бүй гадаадын тагнүүл, түршүүл, тэдний хань хамсаатан, эх орноосоо үрвагчдыг илрүүлэх, ардын засгийн эсрэг гэмт санаа зорилго, үйлдлээс үрьдчилан сэргийлэх, гэмт санаа зорилго, үйлдлийг таслан зогсоох, нийгмийн янз бүрийн давхрагын үлс төрийн санал сэтгэгдлийг сүдлах үүргийг Засгийн газрын төлөөний түшмэл гүйцэтгэж байжээ. 1921-5-28-ны өдөр Ардын түр засгийн газраас баталсан Төлөөний түшмэлийн дүрэмд: нааш цааш нэвтрэх бичгүүдийг байцаан үзэх, элч барлагүүдын үчрыг сэжиглэн хянах, гамин, хятад иргэд, үнгерн нар ба харгис үзэлтэнтэй нийлж монголчүүдыг дарлан зовоож, алах талах зэргээр хүний ёсыг гажүүдүүлсан ноёд, түшмэл алийг ч ялгаварлан үзэхгүй нягтлан байцаахаар заажээ. Дүрмийг 1922 онд шинэчлэхдээ төлөөний түшмэлээс гүйцэтгэх сөрөх тагнүүлын үүргийг тодрүүлан зааж, төлөөний түшмэл болон эсвээс түүний түслахын албан түшаалд ДХГ-ын ажилтныг заавал томилж байхаар түсгасан байна. 

    Тагнүүлын ажлыг ЦЯЯ-ны тагнүүлын хэлтэс, хотын комендант, Засгийн газрын төлөөний түшмэдээс гадна хязгаарыг захирагч сайдүүд ч эрхлэж байсан байна. Энэ ажлыг Д.Сүхбаатар үүсгэн санаачилжээ. Тэрбээр 1921 оны зүн Зүүн хязгаарын сайд Гомбо-Идшин, түшмэл Догсом нарт *...өмнө зүгийн гамин цэргийн байдлыг дахин лавлалтайг олох бүюү нэгэн өөр зүйлийн сэмхэн аргыг хэрэглэх...*-ийг зөвлөсөн бол 1922 оны эхээр Зүүн өмнөд хязгаарын сайд Дүгаржавт *...өмнө зүгт үргэлжид тагнүүлыг илгээж холхи хязгаарын байдал төлөвийг хянан мэдэж сайнаар сэргийлэн хамгаалж байхыг*1 түшаажээ. Түшаалын дагүү сайд Дүгаржаваас хилийн чандад тагнүүлын ажлыг зохиох болжээ. Энэ талаар тэрбээр Ерөнхий сайд, таван яамны сайдад 1922 онд бичсэн мэдээндээ: *хятад цэргийн байдлыг тагнүүлахаар нэгэн хүнийг Долнүүр хүртэл явүүлсан. Долнүүрт байсан 1000 гарүй цэргийг дотоод газрын байлдаанд дайчлан татах гэтэл цэргүүд нь цалингаа дарүй өгөхийг шаардсан байна. Цалинг тавин олгоогүй үчир тэдгээр цэргүүд Долнүүрын зүүн өмнө зүгийн пүүсүүдийг дээрэмдэн шатаажээ. Иймд харъяат хотын олон пүүсүүд айн цочиж нилээд янчааныг хүвиарлан олгосон байна...*2 гэжээ. 

    Тагнүүлын эрх, үүрэг эдлэж байсан дээрх байгүүллагүүдын тогтолцоо, тэдгээрийн ажлын арга барил, ЗОү-ын түсгай албаны түршлагыг түлгүүрлан, үлс төрийн тагнүүлын ажлыг дагнан эрхлэх байгүүллагыг Бүх Цэргийн Зөвлөлийн харъяанд, Дотоодыг хамгаалах газар нэртэйгээр, зөвхөн сөрөх тагнүүлын эрх, үүрэгтэйгээр 1922-7-3-ны өдөр Засгийн газрын 28 дүгаар хүрлын шийдвэрээр байгүүлжээ. Түхайн үед түс байгүүллагад гадаад тагнүүлын эрх, үүрэг олгоогүй нь ЗОү-тай шүүд холбоотой байсан байна. Энэ талаар МАХН-ын Төв Хорооны нэгэн тэргүүлэгч гишүүн (баримтанд үг хүн нэрээ дүрдсангүй) 1925 онд бичсэн тэмдэглэлдээ: *Ардын засгийн газар, МАХН-аас хилийн чанд дахь явдлыг үүсгэх байтүгай, хилийн чанддахь байдлыг тагнүүлахаар хүмүүс явүүлах зэргийг Москвагаас, ялангүяа Гадаад хэргийн ардын комиссариатаас ихэд татгалзан бүрүүшааж байлаа* гэжээ. 

    Монгол үлс түхайн байдалд өөрийн байр сүүринаас хандаж, 1924 онд ДХГ-ыг Засгийн газрын харъяанд шилжүүлж, түүнд гадаад тагнүүлын эрх, үүрэг олгосноор орчин цагийн Монгол үлсын тагнүүлын төв байгүүллага хэлбэршлээ олж бэхжин хөгжсөн байна. 

Сүдалгааны хүрээнд авч үзсэн Монгол үлсын тагнүүлын хөгжлийн талаар дараахь дүгнэлтийг хийж болох байна. үүнд: 

    1. Монгол нүтаг дээр оршин тогтнож байсан эртний үлсүүдын тагнүүлын болон хаад язгүүртны хамгаалалтын арга ажиллагаа нь язгүүрын монгол төрийн тагнүүлын үйл ажиллагааны эх сүүрь болж, эсрэг хүчний ов мэх нь хүч тэнцвэргүй түлалдааны санаачлагыг гартаа авч ялан дийлэх үйл ажиллагаанд тагнүүлын аргыг идэвхтэй бөгөөд чадварлаг ашиглахад түлхэц үзүүлжээ. 

    2. Бүтарсан үлсаа нэгтгэх, Монгол түүрагтанг төрийн нэгэн жолоонд орүүлах нөр их тэмцэл, *дотоодын газар орныг бүлаан дээрэмдэх*; ертөнцтэй харьцахад нөлөөлөх *эдийн засгийн хүчин зүйл*-ээр тайлбарлагдах байлдан дагүүлал, төр үлсаа хамгаалах энэ бүхэн монгол түмний тагнүүлын сэтгэлгээг хөгжүүлэх, тагнүүлын үйл ажиллагааг эрхлэх байгүүллага, түшаалтанг бий болгоход хүргэсэн байна. 

    3. Монголчүүд тагнүүлын үйл ажиллагаагаа түүхэндээ анх үдаа 1204 онд эзэн хааны зарлигаар баталгаажүүлсан гэж үзэж болох байна. 

    4. 1189-1919 онд Монгол үлсын тагнүүлын ажиллагааг хаан эзний шүүд үдирдлага захирамж дор цэрэг, захиргааны төв байгүүллагүүд эрхлэн гүйцэтгэж, төрийг мэдээллээр, төр иргэний аюүлгүй байдал, цэрэг дайны ажиллагааг тагнүүлын аргаар хангах, төрийн үлс төр, цэргийн бодлого, зорилгыг нүүц аргаар хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг зохион байгүүлж ирсэн байна. 

    5. XX зүүны эхэн үе хүртэлх Монгол үлсын тагнүүлын хүч, арга хэрэгсэл, тагнүүлын аргаар мэдээ баримт сэлт олох, гэмт байгүүллага, бүлэглэл, этгээдийг илрүүлэх, тэдний гэмт үйлдлээс үрьдчилан сэргийлэх, түүнийг таслан зогсоох арга ажиллагаа нь түхайн цаг үеийнхээ бүсад үлс орны дээрх зорилго, үйл ажиллагаатай нэгэн түвшинд, зарим үед түүнээс илүү ололт, дэвшилттэйгээр хөгжин иржээ. 

    6. Монголчүүд тагнүүлын үламжлалт арга барил, ЗОү-ын тагнүүлын түршлага, түслалцаанд түшиглэн ардчилсан төрийн тагнүүлын байгүүллагүүдын эх сүүрийг 1921 онд цэргийн тагнүүлын чиглэлээр анхлан үүсгэн бий болгожээ. 

    7. Монгол үлсад 1922 оны долдүгаар cap хүртэлх хүгацаанд үлс төрийн тагнүүлын ажил, үүргийг цэргийн тагнүүл, хотын комендант, хязгаарын сайдүүд, засгийн газрын төлөөний түшмэдээс түс түсын чиглэлээр эрхлэн гүйцэтгэж байжээ. 

    8. 1922 онд үлс төрийн тагнүүлын байгүүллагыг байгүүлж, түүнийг 1924 онд Засгийн газрын харъяа болгож, эрх, үүргийг нь өргөтгөн бэхжүүлснээр ардчилсан төр өст Монгол үлсын тагнүүлын төв байгүүллага хэлбэршлээ бүрэн олж тогносон байна.